इसरोचा थक्क करणारा इतिहास आणि भारताचा अंतराळ प्रवास: INCOSPAR ते गगनयान
मित्रांनो, आज आपण भारताच्या एका ‘एक्स्ट्रा ऑर्डिनरी’ संस्थेच्या स्थापनेची आणि तिच्या थक्क करणाऱ्या प्रवासाची गोष्ट जाणून घेणार आहोत. ही गोष्ट आहे आपल्या भारताची शान असणाऱ्या— इसरो (ISRO – Indian Space Research Organisation) ची!
पण तुम्हाला माहीत आहे का, ‘इसरो’ ही संस्था अस्तित्वात येण्याआधी भारतात याच क्षेत्रात दुसरीच एक संस्था कार्यरत होती? तिथूनच आपल्या भारताच्या अंतराळ प्रवासाची खरी सुरुवात झाली. चला तर मग, या शून्यातून सुरू झालेल्या आणि आज संपूर्ण जगाला थक्क करणाऱ्या भारताच्या अंतराळ प्रवासावर नजर टाकूया.
१. INCOSPAR: भारताच्या अंतराळ संशोधनाची पहिली पायरी
इसरोच्या आधी भारतात ‘इन्कोस्पार’ (INCOSPAR – Indian National Committee for Space Research) नावाची संस्था कार्यरत होती. ही संस्था स्थापन करण्यासाठी भारतीय अंतराळ कार्यक्रमाचे जनक डॉ. विक्रम साराभाई यांनी खूप मोठे प्रयत्न केले होते.
द्वितीय महायुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर नुकताच स्वतंत्र झालेला आपला भारत देश त्यावेळी अनेक समस्यांचा सामना करत होता. अशा परिस्थितीत अंतराळ संशोधन सुरू करणे ही सोपी गोष्ट नव्हती. पण डॉ. साराभाई यांनी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांना पटवून दिले आणि १९६२ मध्ये इन्कोस्पारची स्थापना झाली. सुरुवातीला या संस्थेला केवळ एका ‘कमिटीचा’ दर्जा देण्यात आला होता आणि त्यांच्याकडे फारशी संसाधने (Resources) सुद्धा नव्हती.
२. साउंडिंग रॉकेट्सची सुरुवात
इन्कोस्पारने अत्यंत कमी साधनांनिशी आपले काम जोरात सुरू केले. त्यांनी सगळ्यात पहिल्यांदा वातावरणाच्या वरच्या थराचा अभ्यास करण्यासाठी ‘साउंडिंग रॉकेट्स’ (Sounding Rockets) बनवण्यास सुरुवात केली.
हे रॉकेट्स अवकाशात ठराविक उंचीपर्यंत जायचे आणि तिथे लावलेली यंत्रे वातावरणाचा अभ्यास करून पृथ्वीवर संदेश पाठवायची. डॉ. विक्रम साराभाई आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली बनवलेले हे रॉकेट्स इतके यशस्वी ठरले की, जगातील अनेक देशांनी ‘आमचे इन्स्ट्रुमेंट तुमच्या रॉकेटवर बसवा’ म्हणून भारताकडे गर्दी करायला सुरुवात केली!
३. INCOSPAR चे ISRO मध्ये रूपांतर
परदेशी देशांचा हा वाढता प्रतिसाद पाहून भारत सरकारला जाणीव झाली की, आपला स्पेस प्रोग्राम आता एका ‘कमिटी’पुरता मर्यादित ठेवून चालणार नाही. डॉ. विक्रम साराभाई यांच्या अथक प्रयत्नांतून अनेक बैठका आणि करार झाले. यातूनच १५ ऑगस्ट १९६९ रोजी इन्कोस्पारचे रूपांतर एका विशाल संस्थेत झाले, जिचे नाव होते— ISRO (भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था).
इसरो स्थापन झाल्यावर दोन प्रमुख गोष्टींवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले: एक म्हणजे ‘सॅटेलाईट’ (उपग्रह) बनवणे आणि दुसरे म्हणजे ते अवकाशात सोडण्यासाठी ‘लॉन्च व्हेईकल्स’ (रॉकेट्स) बनवणे.
४. भारताचा पहिला उपग्रह ‘आर्यभट्ट’ आणि SLV-3
भारताने आपला पहिला सॅटेलाईट ‘आर्यभट्ट’ बनवला. पण त्यावेळी आपल्याकडे त्याला पृथ्वीच्या कक्षेत (Orbit) सोडण्यासाठी शक्तिशाली रॉकेट नव्हते. म्हणून आपण रशियाची मदत घेतली आणि त्यांच्या मदतीने भारताचा पहिला उपग्रह अवकाशात विराजमान झाला.
यानंतर भारतीय शास्त्रज्ञांनी स्वतःचे रॉकेट बनवण्याचा चंग बांधला आणि SLV-3 (Satellite Launch Vehicle – 3) ची निर्मिती केली. जेव्हा SLV-3 ची पहिली चाचणी फेल गेली, तेव्हा भारताचा द्वेष करणाऱ्या परदेशी वृत्तपत्रांनी “A short-lived drama of SLV-3” अशा शब्दांत भारताची खिल्ली उडवली होती. पण भारतीय शास्त्रज्ञ खचले नाहीत. त्यांनी पुन्हा प्रयत्न केला आणि SLV-3 यशस्वी करून दाखवला! येथून भारताने स्वतःचे उपग्रह स्वतः लॉन्च करायला सुरुवात केली.
५. भारताची प्रगत लॉन्च व्हेईकल्स (ASLV ते GSLV)
SLV नंतर भारतीय शास्त्रज्ञांनी एकापेक्षा एक प्रगत आणि शक्तिशाली रॉकेट्स बनवली:
-
ASLV (Augmented Satellite Launch Vehicle): हे SLV पेक्षा अधिक प्रगत आणि जास्त वजन (Payload) वाहून नेणारे रॉकेट होते. याची दिशा उड्डाणानंतरही काही प्रमाणात बदलता येत होती.
-
PSLV (Polar Satellite Launch Vehicle): हे भारताचे आजवरचे सर्वात यशस्वी आणि भरवशाचे रॉकेट आहे. याच्या मदतीने उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत प्रदक्षिणा घालणारे सॅटेलाईट सोडले जातात. याच्या PSLV-XL या अद्ययावत आवृत्तीचा वापर करून भारताने आजवर जगभरातील शेकडो उपग्रह अंतराळात सोडले आहेत आणि देशाला प्रचंड परकीय चलन मिळवून दिले आहे.
-
GSLV (Geosynchronous Satellite Launch Vehicle): जेव्हा भारताला भारी वजनाचे उपग्रह ३६,००० किलोमीटर उंचीवरील ‘भूस्थिर कक्षेत’ (Geosynchronous Orbit) सोडायचे होते, तेव्हा GSLV ची निर्मिती करण्यात आली. यामुळे हे उपग्रह कायम भारताच्याच आकाशात स्थिर राहतात. ‘इन्सॅट’ (INSAT) आणि ‘गगन’ (GAGAN) यांसारखे महत्त्वाचे प्रोजेक्ट्स GSLV मुळेच यशस्वी झाले आहेत.
६. गगनयान आणि LVM-3 (GSLV Mark 3)
आता भारताला केवळ उपग्रहच नाही, तर ‘माणसांना’ अंतराळात पाठवायचे आहे! या अत्यंत महत्त्वाकांक्षी प्रोजेक्टचे नाव आहे ‘गगनयान’ (Gaganyaan). माणसांना आणि भारी उपग्रहांना अवकाशात नेण्यासाठी भारताने आपले आजवरचे सर्वात शक्तिशाली रॉकेट बनवले आहे— LVM-3 (Launch Vehicle Mark 3). ‘चंद्रयान’ मोहिमेमध्ये चंद्रापर्यंत जाण्यासाठी ज्या प्रचंड क्षमतेची गरज होती, ती याच LVM-3 ने पूर्ण केली आहे.
७. भविष्यातील तंत्रज्ञान: RLV आणि SSLV Marathi Mahiti
प्रत्येक वेळी नवीन रॉकेट बनवणे खूप खर्चिक असते, कारण एकदा वापरलेले रॉकेट समुद्रात पडून नष्ट होते. हा खर्च वाचवण्यासाठी इसरोने RLV (Reusable Launch Vehicle) विकसित केले आहे. हे रॉकेट उपग्रह अवकाशात सोडून विमानासारखे परत पृथ्वीवर येईल आणि पुन्हा वापरता येईल. याची ‘TD’ (Technology Demonstrator) चाचणी भारताने यशस्वीपणे पूर्ण केली आहे.
तसेच, आजचे उपग्रह आकाराने खूप छोटे (ब्रीफकेसच्या आकाराचे) होत आहेत. एवढ्या छोट्या उपग्रहांसाठी मोठे रॉकेट वापरणे परवडत नाही. त्यामुळे इसरोने खास SSLV (Small Satellite Launch Vehicle) तयार केले आहे, जे नॅनो सॅटेलाईट्सला अत्यंत कमी खर्चात अवकाशात सोडू शकते.
८. फक्त रॉकेट्सच नाही, तर ‘भुवन’सारखे सॉफ्टवेअरही!
इसरो केवळ रॉकेट्स आणि सॅटेलाईट्सच बनवत नाही. त्यांनी ‘भुवन’ (Bhuvan) नावाचे एक अतिशय प्रगत सॉफ्टवेअर (Portal) बनवले आहे. हे गुगल मॅप्स (Google Earth) पेक्षाही अधिक स्पष्ट आणि उत्कृष्ट दर्जाचे आहे. यावर भारताचा भूभाग अतिशय हाय-रिझोल्युशनमध्ये आणि 3D स्वरूपात पाहता येतो. याशिवाय युविका आणि उन्नती यांसारखे अनेक शैक्षणिक आणि संशोधनपर प्रकल्प इसरो सातत्याने राबवत असते.
निष्कर्ष: भारताची शान ‘इसरो’
आज ‘इसरो’ केवळ भारताचीच नाही, तर संपूर्ण जगाची एक आघाडीची अंतराळ संस्था बनली आहे. एकेकाळी परदेशी लोकांकडून खिल्ली उडवली जाणारी आपली संस्था आज त्याच परदेशी लोकांचे उपग्रह अवकाशात सोडत आहे. इसरोचे हजारो शास्त्रज्ञ अहोरात्र काम करून भारताची मान अभिमानाने उंचावत आहेत. शून्यातून सुरू झालेला हा भारताचा अंतराळ प्रवास खऱ्या अर्थाने प्रत्येक भारतीयाला प्रेरणा देणारा आणि अभिमान वाटायला लावणारा आहे!
जय हिंद! जय महाराष्ट्र!
Also Read
