प्लूटो (Pluto): आपल्या सूर्यमालेतील हरवलेला ग्रह आणि त्याचे रहस्य
कल्पना करा अशी एक जागा जी आपल्या सूर्यापासून इतकी दूर आहे की सूर्याच्या प्रकाशाला तिथपर्यंत पोहोचायला पाच तासांहूनही जास्त वेळ लागतो. अशी जागा जिथे तापमान सुमारे -२३० अंश सेल्सिअसपर्यंत खाली जाते, आणि सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे या जागेला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करायला २४८ पृथ्वी वर्षे लागतात!
ही अद्भुत जागा म्हणजे प्लूटो (Pluto), ज्याला आपण पूर्वी आपल्या सूर्यमालेतील ‘नववा ग्रह’ मानत होतो, पण आज तो अधिकृतपणे एक बटु ग्रह (Dwarf Planet) म्हणून ओळखला जातो.
आज आपण आपल्या सूर्यमालेतील या हरवलेल्या ग्रहाची रोचक सफर पाहणार आहोत — तो नक्की काय आहे, त्याला ग्रहांच्या यादीतून का काढले गेले, आणि तिथे जीवन असू शकते का?
१. प्लूटोचा शोध कसा लागला? (Discovery of Pluto in Marathi)
१९३० च्या दशकात २४ वर्षांचा एक तरुण अमेरिकन खगोलशास्त्रज्ञ ‘क्लाईड टॉमबॉग’ (Clyde Tombaugh) ॲरिझोनातील लोवेल वेधशाळेत (Lowell Observatory) काम करत होता. त्याचे काम अत्यंत मेहनतीचे आणि चिकाटीचे होते. तो रात्रीच्या आकाशाचे फोटो काढून त्यात काही हलणाऱ्या वस्तू आहेत का, ते ‘ब्लिंक कम्पॅरेटर’ (Blink Comparator) मशीनचा वापर करून शोधायचा.
तारे खूप दूर असल्याने ते फोटोत स्थिर दिसतात, पण ग्रह सूर्याच्या जवळ असल्याने त्यांची हालचाल लगेच लक्षात येते. १८ फेब्रुवारी १९३० रोजी क्लाईडला नेपच्यूनच्या कक्षेबाहेर एक लहानसा प्रकाशबिंदू जागा बदलताना दिसला. पूर्ण खात्री पटल्यावर १३ मार्च १९३० रोजी संपूर्ण जगाला बातमी दिली गेली की, आपल्या सूर्यमालेत ‘नववा ग्रह’ सापडला आहे!
२. ‘प्लूटो’ हे नाव कोणी आणि का दिले?
या नव्या ग्रहाचे नाव काय ठेवायचे हा मोठा प्रश्न होता. तेव्हा इंग्लंडमध्ये राहणाऱ्या ११ वर्षांच्या एका मुलीने, व्हेनेशिया बर्नीने (Venetia Burney), त्याला ‘प्लूटो’ हे नाव सुचवले. रोमन संस्कृतीत प्लूटो हा ‘अंडरवर्ल्ड’चा (पाताळाचा) देव मानला जातो. जिथे सूर्यप्रकाश पोहोचत नाही आणि अतिशय अंधार व थंडी असते, अशा जागेसाठी हे नाव अगदी योग्य होते. एक खास गोष्ट म्हणजे, ‘Pluto’ या नावातील पहिली दोन अक्षरे ‘P’ आणि ‘L’ हे प्लॅनेट एक्सचा शोध सुरू करणाऱ्या पर्सीव्हल लोवेल (Percival Lowell) यांच्या नावाच्या सुरुवातीच्या अक्षरांशी जुळतात.
३. प्लूटोला ‘ग्रह’ पदावरून का काढले? (Why is Pluto not a planet in Marathi?)
सलग ७६ वर्षे प्लूटो हा आपला नववा ग्रह होता. पण २००६ मध्ये ‘आंतरराष्ट्रीय खगोलशास्त्रीय संघाने’ (IAU) प्रागमध्ये झालेल्या बैठकीत प्लूटोला ‘बटु ग्रह’ (Dwarf Planet) घोषित केले. यामागे एक ठोस वैज्ञानिक कारण होते.
नवीन नियमांनुसार, ‘ग्रह’ म्हणवण्यासाठी ३ अटी पूर्ण कराव्या लागतात: १. तो सूर्याभोवती फिरत असावा. २. त्याच्याकडे इतकी गुरुत्वाकर्षण शक्ती असावी की तो स्वतःला गोल आकारात धरू शकेल. ३. त्याने आपल्या कक्षेतील (Orbit) परिसर साफ केलेला असावा. (म्हणजे तो त्याच्या मार्गातील एकमेव मुख्य आणि शक्तिशाली वस्तू असावा.)
प्लूटोने पहिल्या दोन अटी पूर्ण केल्या, पण तिसरी अट पूर्ण करू शकला नाही. कारण प्लूटो ज्या भागात आहे त्याला कुईपर बेल्ट (Kuiper Belt) म्हणतात. नेपच्यूनच्या पलीकडे कोट्यवधी किलोमीटरच्या या पट्ट्यात हजारो गोठलेल्या वस्तूंची गर्दी आहे. प्लूटोने आपल्या गुरुत्वाकर्षणाचा वापर करून आपल्या मार्गातील या इतर लहान वस्तू ‘साफ’ केल्या नाहीत. म्हणूनच त्याला ग्रहांच्या यादीतून काढून ‘बटु ग्रह’ ठरवण्यात आले.
४. प्लूटोचा आकार आणि वेगळेपण
प्लूटो आकाराने खूपच लहान आहे, खरंतर तो आपल्या चंद्रापेक्षाही लहान आहे!
-
पृथ्वीचा व्यास १२,७४२ किमी आहे.
-
चंद्राचा व्यास ३,४७५ किमी आहे.
-
आणि प्लूटोचा व्यास फक्त २,३७७ किमी आहे. (म्हणजे पृथ्वी प्लूटोपेक्षा ५ पट मोठी आहे).
जरी तो लहान असला, तरी तो आश्चर्यांनी भरलेला आहे. प्लूटोला एकूण पाच चंद्र आहेत: चारॉन (Charon – सर्वात मोठा), स्टिक्स, निक्स, केर्बेरस आणि हायड्रा.
प्लूटोची कक्षा (Orbit) पूर्ण गोल नसून अंडाकृती आहे आणि थोडी झुकलेली आहे. त्यामुळे काही काळ तो नेपच्यूनपेक्षाही सूर्याच्या जवळ येतो. सूर्यापासून त्याचे जास्तीत जास्त अंतर ७.५ अब्ज किलोमीटरपर्यंत जाते, ज्यामुळे तिथून प्रकाशाला पृथ्वीवर पोहोचायला ५ तासांपेक्षा जास्त वेळ लागतो.
५. न्यू होरायझन्स (New Horizons) आणि हृदयाचा आकार
जानेवारी २००६ मध्ये नासाने ‘न्यू होरायझन्स’ नावाची मोहीम सुरू केली. ताशी ५८,००० किलोमीटर वेगाने जाऊनही या यानाला प्लूटोजवळ पोहोचायला साडे नऊ वर्षे लागली!
जुलै २०१५ मध्ये जेव्हा या यानाने प्लूटोचे जवळून फोटो पाठवले, तेव्हा संपूर्ण जग थक्क झाले.
-
प्लूटोच्या पृष्ठभागावर बर्फापासून बनलेला एक मोठा हृदयाच्या आकाराचा (Heart shape) प्रदेश दिसला, ज्याला ‘टॉम्बॉ रेजिओ’ (Tombaugh Regio) म्हणतात.
-
तिथे पृथ्वीसारखे मातीचे पर्वत नाहीत, तर पाण्याच्या बर्फाचे कडक झालेले आणि ३ किलोमीटर उंच पर्वत आहेत.
-
तिथे क्रायोव्हॉल्केनो (Cryovolcanoes) म्हणजेच ज्वालामुखी आहेत, जे गरम लाव्हा ऐवजी थंड बर्फ आणि वायू बाहेर टाकतात.
-
प्लूटोचा रंग पांढरा नसून तो ‘थोलिन’ (Tholin) नावाच्या रेणूंमुळे लालसर तपकिरी दिसतो.
६. प्लूटोवर जीवन असू शकते का?
वरच्या पृष्ठभागावर -२३० अंश सेल्सिअस तापमान असल्याने मानव किंवा वनस्पतींसाठी ती परिस्थिती अशक्य आहे. पण काही संशोधनांनुसार, प्लूटोच्या बर्फाच्या थराखाली द्रव पाण्याचा एक मोठा महासागर दडलेला असू शकतो. जर खोलवर पाणी असेल, तर कदाचित सूक्ष्मजीव (Microbes) तिथे जिवंत राहू शकतात. पण सध्या हे फक्त एक गृहितक (Hypothesis) आहे.
निष्कर्ष
प्लूटो फक्त एक बर्फाचा गोळा नाही; ते आपल्या सूर्यमालेतील विविधतेचे एक प्रतीक आहे. आपण त्याला ‘ग्रह’ म्हणो किंवा ‘बटु ग्रह’, प्लूटोला त्याने काहीच फरक पडत नाही. तो अब्जावधी किलोमीटर दूर आपल्याच तालात आणि आपल्याच विश्वात सूर्याभोवती फिरत राहणारा एक सुंदर रहस्यमय गोल आहे!
Also Read
