संपूर्ण राज्यघटना संपूर्ण माहिती । The Complete Constitution Information in Marathi 2026
भारतीय संविधान: कोणते आर्टिकल्स पाठ करावेत?
प्रस्तावना (Intro): आपल्या सर्वांना माहिती आहे की ‘पॉलिटी’ (Polity) म्हटलं की आर्टिकल्स आलेच! पण तुम्हाला हे माहिती आहे का की आपल्या संविधानामध्ये जवळपास ४४८ ते ४७० आर्टिकल्स आहेत? मग मुख्य मुद्दा असा येतो की, परीक्षेच्या दृष्टीने हे सर्व आर्टिकल्स महत्त्वाचे असतात का? तर याचं उत्तर आहे—नाही.
मग जर सगळेच पाठ करायचे नाहीत, तर नक्की कोणते आर्टिकल्स पाठ करायचे? चला तर मग, ‘MPSC Professor’ च्या आजच्या या क्लासरूममध्ये या प्रश्नाचे उत्तर शोधूया. आपण ही सिरीज ३ भागांमध्ये (Parts) विभागणार आहोत:
-
Part 1 (आजचे लेक्चर): आर्टिकल १ ते ५१A (हे तुम्हाला तोंडपाठ असणे गरजेचे आहे.)
-
Part 2: आर्टिकल ५२ ते २३७ (फक्त परीक्षेच्या दृष्टीने महत्त्वाचे आर्टिकल्स.)
-
Part 3: आर्टिकल २३९ पासून शेवटपर्यंतचे महत्त्वाचे आर्टिकल्स.
चला तर मग, आजच्या लेक्चरमध्ये सुरुवात करूया भाग १ पासून!
भाग १: संघराज्य व त्याचे राज्यक्षेत्र (Union & Its Territory)
अनुच्छेद १ ते ४
-
अनुच्छेद १: ‘इंडिया म्हणजेच भारत’ हा राज्यांचा संघ असेल. संविधानात देशाचे नाव इंडिया आणि भारत असे स्पष्ट केले आहे.
-
अनुच्छेद २: संसदेच्या निर्णयाने नवीन राज्य किंवा केंद्रशासित प्रदेश भारतामध्ये समाविष्ट केला जाऊ शकतो.
-
अनुच्छेद ३: संसदेला नवीन राज्यांची निर्मिती करण्याचा, राज्यांचे विलिनीकरण करण्याचा किंवा त्यांच्या सीमा आणि नावांमध्ये बदल करण्याचा अधिकार आहे.
-
अनुच्छेद ४: अनुच्छेद २ आणि ३ अंतर्गत केलेल्या बदलांसाठी संविधानात दुरुस्ती (Amendment) करण्याची आवश्यकता नाही. ते साध्या कायद्याने करता येते.
भाग २: नागरिकत्व (Citizenship)
अनुच्छेद ५ ते ११
-
अनुच्छेद ५: संविधान लागू होताना कोण भारताचा नागरिक असेल (उदा. भारतात जन्मलेले, ५ वर्षे वास्तव्यास असलेले) याची तरतूद.
-
अनुच्छेद ६: फाळणीनंतर पाकिस्तानातून भारतात आलेल्या व्यक्तींच्या नागरिकत्वाची तरतूद.
-
अनुच्छेद ७: भारत सोडून पाकिस्तानात स्थलांतरित झालेल्या व्यक्तींना नागरिकत्व दिले जाणार नाही.
-
अनुच्छेद ८: परदेशात राहणाऱ्या भारतीय वंशाच्या (PIO) व्यक्तींना नागरिकत्व देण्याची तरतूद.
-
अनुच्छेद ९: जर एखाद्याने स्वेच्छेने परदेशी नागरिकत्व स्वीकारले, तर त्याचे भारतीय नागरिकत्व रद्द होईल. (भारतात दुहेरी नागरिकत्व नाही).
-
अनुच्छेद १०: मिळालेले नागरिकत्व कायद्यानुसार अबाधित राहील.
-
अनुच्छेद ११: नागरिकत्वाबाबत (मिळवणे किंवा काढून घेणे) कायदे करण्याचा संपूर्ण अधिकार फक्त संसदेला आहे.
भाग ३: मूलभूत अधिकार (Fundamental Rights)
अनुच्छेद १२ ते ३५
-
अनुच्छेद १२: ‘राज्य’ (State) या शब्दाची व्याख्या. (यात केंद्र, राज्य सरकार, स्थानिक संस्था येतात).
-
अनुच्छेद १३: मूलभूत अधिकारांचे उल्लंघन करणारे कायदे अवैध ठरतील.
१. समानतेचा अधिकार (Right to Equality):
-
अनुच्छेद १४: कायद्यासमोर समानता आणि कायद्याचे समान संरक्षण.
-
अनुच्छेद १५: धर्म, वंश, जात, लिंग किंवा जन्मस्थानावरून भेदभाव करण्यास मनाई.
-
अनुच्छेद १६: सार्वजनिक नोकऱ्यांमध्ये सर्वांना समान संधी.
-
अनुच्छेद १७: अस्पृश्यता नष्ट करणे (अस्पृश्यता पाळणे हा गुन्हा आहे).
-
अनुच्छेद १८: पदव्या (Titles) देण्यास मनाई (शैक्षणिक व लष्करी वगळता).
२. स्वातंत्र्याचा अधिकार (Right to Freedom):
-
अनुच्छेद १९: विचार, अभिव्यक्ती, सभा, संघटना, संचार, वास्तव्य आणि व्यवसायाचे स्वातंत्र्य.
-
अनुच्छेद २०: गुन्ह्याबद्दल दोषसिद्धीबाबत संरक्षण (Double Jeopardy, Self-incrimination इ. पासून).
-
अनुच्छेद २१: जीवित आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याचे रक्षण (Right to Life).
-
अनुच्छेद २१A: ६ ते १४ वयोगटातील मुलांना मोफत व सक्तीचे शिक्षण.
-
अनुच्छेद २२: अटक आणि स्थानबद्धतेपासून (Detention) संरक्षण.
३. शोषणाविरुद्धचा अधिकार (Right against Exploitation):
-
अनुच्छेद २३: मानवी तस्करी आणि वेठबिगारीस मनाई.
-
अनुच्छेद २४: १४ वर्षांखालील मुलांना कारखाने/धोकादायक ठिकाणी कामावर ठेवण्यास बंदी (बालमजुरी बंदी).
४. धर्म स्वातंत्र्याचा अधिकार (Right to Freedom of Religion):
-
अनुच्छेद २५: कोणताही धर्म मानण्याचे, आचरण करण्याचे व प्रचार करण्याचे स्वातंत्र्य.
-
अनुच्छेद २६: धार्मिक संस्था स्थापन आणि त्यांचे व्यवस्थापन करण्याचा अधिकार.
-
अनुच्छेद २७: कोणत्याही विशिष्ट धर्माच्या संवर्धनासाठी कर (Tax) न देण्याचे स्वातंत्र्य.
-
अनुच्छेद २८: सरकारी शिक्षण संस्थांमध्ये धार्मिक शिक्षण देण्यास मनाई.
५. सांस्कृतिक व शैक्षणिक अधिकार (Cultural and Educational Rights):
-
अनुच्छेद २९: अल्पसंख्यांकांच्या हिताचे (भाषा, लिपी, संस्कृती) संरक्षण.
-
अनुच्छेद ३०: अल्पसंख्यांकांना शैक्षणिक संस्था स्थापन करण्याचा आणि चालवण्याचा अधिकार.
(नोंद: अनुच्छेद ३१ मालमत्तेच्या अधिकाराशी संबंधित होता, जो आता मूलभूत अधिकार राहिलेला नाही.)
६. घटनात्मक उपायांचा अधिकार (Right to Constitutional Remedies):
-
अनुच्छेद ३२: मूलभूत अधिकारांच्या अंमलबजावणीसाठी सर्वोच्च न्यायालयात दाद मागण्याचा अधिकार. (डॉ. आंबेडकरांनी याला ‘संविधानाचा आत्मा’ म्हटले आहे).
इतर तरतुदी:
-
अनुच्छेद ३३: सशस्त्र दलांच्या मूलभूत अधिकारांवर मर्यादा घालण्याचा संसदेचा अधिकार.
-
अनुच्छेद ३४: मार्शल लॉ (लष्करी कायदा) लागू असताना अधिकारांवर निर्बंध.
-
अनुच्छेद ३५: मूलभूत अधिकारांवर कायदे करण्याचा अधिकार फक्त संसदेला आहे.
भाग ४: राज्याची मार्गदर्शक तत्त्वे (DPSP)
अनुच्छेद ३६ ते ५१ (ही तत्त्वे न्यायालयात दाद मागण्यायोग्य नाहीत, पण देशाच्या प्रशासनात मूलभूत आहेत.)
-
अनुच्छेद ३६: ‘राज्य’ या शब्दाची व्याख्या.
-
अनुच्छेद ३७: ही तत्त्वे न्यायालयीन नाहीत, पण राज्याने कायदे करताना पाळावीत.
-
अनुच्छेद ३८: लोककल्याणासाठी सामाजिक, आर्थिक व राजकीय न्याय प्रस्थापित करणे.
-
अनुच्छेद ३९: संपत्तीचे समान वितरण, स्त्री-पुरुषांना समान वेतन.
-
अनुच्छेद ३९A: सर्वांना समान न्याय व मोफत कायदेशीर मदत.
-
अनुच्छेद ४०: ग्रामपंचायतींची स्थापना करणे.
-
अनुच्छेद ४१: कामाचा, शिक्षणाचा आणि विशिष्ट स्थितीत सार्वजनिक मदतीचा अधिकार.
-
अनुच्छेद ४२: कामाच्या ठिकाणी न्याय्य अटी आणि मातृत्व लाभ.
-
अनुच्छेद ४३: कामगारांना योग्य वेतन (Living Wage) आणि सन्माननीय जीवन.
-
अनुच्छेद ४३A: उद्योगांच्या व्यवस्थापनात कामगारांचा सहभाग.
-
अनुच्छेद ४३B: सहकारी संस्थांना प्रोत्साहन.
-
अनुच्छेद ४४: सर्व नागरिकांसाठी समान नागरी कायदा (Uniform Civil Code).
-
अनुच्छेद ४५: ६ वर्षांखालील बालकांचे संगोपन आणि शिक्षण.
-
अनुच्छेद ४६: SC, ST आणि दुर्बल घटकांच्या शैक्षणिक व आर्थिक हितांचे संरक्षण.
-
अनुच्छेद ४७: सार्वजनिक आरोग्य आणि पोषण पातळी सुधारणे.
-
अनुच्छेद ४८: कृषी आणि पशुपालनाची आधुनिक पद्धतीने व्यवस्था.
-
अनुच्छेद ४८A: पर्यावरण, वने आणि वन्यजीवांचे संरक्षण.
-
अनुच्छेद ४९: राष्ट्रीय महत्त्वाची स्मारके आणि वास्तूंचे संरक्षण.
-
अनुच्छेद ५०: न्यायमंडळ हे कार्यकारी मंडळापासून वेगळे ठेवणे.
-
अनुच्छेद ५१: आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सुरक्षा वाढवणे.
भाग ४ अ: मूलभूत कर्तव्ये (Fundamental Duties)
अनुच्छेद ५१A (A ते K)
१. (A) संविधानाचे, राष्ट्रध्वजाचे आणि राष्ट्रगीताचे पालन व आदर करणे. २. (B) स्वातंत्र्यलढ्याच्या उदात्त आदर्शांचे स्मरण व जतन करणे. ३. (C) भारताची सार्वभौमता, एकता आणि अखंडता जपणे. ४. (D) देशाचे संरक्षण करणे व राष्ट्रीय सेवा बजावणे. ५. (E) सर्व भारतीयांमध्ये बंधुभाव वाढवणे आणि स्त्रियांच्या सन्मानाला कमी लेखणाऱ्या प्रथांचा त्याग करणे. ६. (F) आपल्या संमिश्र संस्कृतीचा वारसा जपणे. ७. (G) नैसर्गिक पर्यावरणाचे रक्षण करणे व सजीवांबद्दल करुणा बाळगणे. ८. (H) वैज्ञानिक दृष्टिकोन, मानवतावाद आणि जिज्ञासू वृत्ती बाळगणे. ९. (I) सार्वजनिक मालमत्तेचे रक्षण करणे व हिंसेचा त्याग करणे. १०. (J) व्यक्तिगत आणि सामूहिक कार्यात उत्कृष्टतेकडे वाटचाल करणे. ११. (K) ६ ते १४ वर्षांच्या पाल्यांना शिक्षणाच्या संधी उपलब्ध करून देणे (पालकांचे कर्तव्य).
निष्कर्ष (Conclusion):
तर विद्यार्थी मित्रांनो, आजच्या या लेखामध्ये आपण संविधानाचा भाग १ ते भाग ४A (अनुच्छेद १ ते ५१A) सविस्तर समजून घेतले आहेत. हे सर्व आर्टिकल्स तुमच्या परीक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहेत.
आशा करतो की ही सर्व माहिती तुम्हाला नक्कीच समजली असेल. या लेक्चरच्या सर्व Notes तुम्हाला PDF स्वरूपात आपल्या Telegram चॅनेलवर मिळतील. तसेच या घटकावरील सराव प्रश्न (Quiz) देखील तिथेच उपलब्ध आहेत. त्यामुळे Telegram चॅनेल नक्की जॉईन करा.
अशाच प्रकारच्या सोप्या ट्रिक्स आणि MPSC व इतर स्पर्धा परीक्षांसाठी उपयुक्त कंटेंट मिळवण्यासाठी gkmarathi.comला नियमित visit करा.
Also Read
