मुघल साम्राज्याचा खरा इतिहास: आक्रमणापासून ते अंतापर्यंतची संपूर्ण माहिती | Mughal Empire History in Marathi
आतापर्यंत शालेय पुस्तकांमध्ये आपण मुघलांचा इतिहास अनेकदा वाचला आहे. पण आज आपण हा इतिहास एका वेगळ्या—एका हिंदू दृष्टिकोनातून समजून घेणार आहोत.
आपल्या देशावर अनेक आक्रमकांनी हल्ले केले. मोहम्मद गजनवीने अनेकदा देश लुटून तो मायदेशी परतला. मोहम्मद गोरीने १७ वेळा आक्रमण केले, ज्याला पृथ्वीराज चव्हाणांनी सतरा वेळा पराभूत केले, पण १८ व्या वेळेस त्याने पृथ्वीराज चव्हाणांना कपटाने हरवले. त्यानंतर अल्लाउद्दीन खिलजी आला, ज्याने संपूर्ण भारतभर आपले राज्य पसरवण्याचा आणि देश लुटण्याचा प्रयत्न केला. पण या सर्व आक्रमकांपेक्षा ‘मुघल’ (Mughals) वेगळे होते. मुघलांनी आपल्या देशावर केवळ शासन करण्यासाठी किंवा संपत्ती लुटण्यासाठी आक्रमण केले नव्हते; त्यांचा मुख्य उद्देश भारतातील हिंदू धर्म संपवून आपला इस्लाम धर्म या मातीत रुजवणे हा होता.
चला तर मग, १५२६ मध्ये सुरू झालेल्या या मुघल साम्राज्याची पाळेमुळे भारतात कशी रुजली आणि त्यांचा अंत कसा झाला, हे सविस्तर जाणून घेऊया.
१. बाबर (१५२६ – १५३०): मुघल साम्राज्याची पायाभरणी
भारतात मुघल साम्राज्याची स्थापना जहीरुद्दीन मोहम्मद बाबर (Babar) याने केली. १४ फेब्रुवारी १४८३ रोजी उझबेकिस्तानमधील (फरगाना) एका प्रांतात जन्मलेला बाबर मूळचा तैमूर वंशाचा होता, तर आईकडून तो जगप्रसिद्ध आक्रमक ‘चंगेज खान’चा वंशज होता.
-
पानिपतची पहिली लढाई (१५२६): बाबरने भारतात येऊन सुलतान इब्राहिम लोधीचा पराभव केला आणि भारतात मुघल सत्तेचा पाया रचला.
-
राणा सांगा सोबतचे युद्ध आणि ‘गाझी’ पदवी: १५२७ मध्ये बाबरचे युद्ध हिंदू राजा राणा सांगा यांच्याशी झाले. या युद्धात बाबरने आपल्या सैनिकांना ‘जिहाद’चा (धर्मयुद्धाचा) आदेश दिला. हे युद्ध राज्यासाठी नसून हिंदू धर्माविरुद्ध आहे, असे सांगून त्याने सैनिकांना चेतवले. युद्ध जिंकल्यानंतर बाबरने स्वतःला ‘गाझी’ (धर्मवेडा/धर्मरक्षक) ही उपाधी लावून घेतली.
२. हुमायून (१५३०-१५४० आणि १५५५-१५५६): पराभव आणि पुनरागमन
बाबरच्या मृत्यूनंतर १५३० मध्ये त्याचा मुलगा हुमायून (Humayun) गादीवर बसला. पण त्याला स्वतःच्याच भावांचा आणि इतर सरदारांचा विरोध सहन करावा लागला.
-
शेरशाह सुरीकडून पराभव: १५३९ (चौसा) आणि १५४० (कनौज) च्या लढाईत शेरशाह सुरीने हुमायूनचा मोठा पराभव केला, ज्यामुळे त्याला भारतातून पळून जाऊन इराणमध्ये आश्रय घ्यावा लागला.
-
कट्टर विचारधारा: १५ वर्षे शांत बसल्यानंतर १५५५ मध्ये हुमायूनने पुन्हा भारतात सत्ता स्थापन केली. तोही अत्यंत कट्टर इस्लामी विचारधारेचा होता. त्याने अनेक हिंदू मंदिरे पाडली आणि अनेक हिंदू स्त्री-पुरुषांची हत्या करून दिल्लीत त्यांच्या मुंडक्यांचे ढिगारे लावले होते, असे इतिहासात नमूद आहे.
३. अकबर (१५५६ – १६०५): राजकीय खेळी आणि दिने-इलाही
१५५६ मध्ये जलालुद्दीन मोहम्मद अकबर (Akbar) गादीवर बसला. त्याने पानिपतच्या दुसऱ्या लढाईत हिंदू राजा हेमूचा पराभव करून दिल्ली पुन्हा ताब्यात घेतली.
-
धार्मिक सहिष्णुता की राजकीय खेळी? अकबराने जिझिया कर (Jizya Tax) हटवला आणि हिंदू राजांशी मैत्रीपूर्ण संबंध प्रस्थापित केले. पण ही त्याची एक राजकीय खेळी होती. संपूर्ण भारतावर युद्ध करून सत्ता मिळवणे कठीण होते, त्यामुळे त्याने हिंदू राजांशी मैत्री करून त्यांना आपल्या अधिपत्याखाली ठेवले.
-
दिने-इलाही आणि इबादत खाना: अकबराने ‘दिने-इलाही’ नावाचा नवा धर्म स्थापन करण्याचा प्रयत्न केला. फतेहपूर सिक्री येथे ‘इबादत खाना’ बांधून तिथे सर्व धर्मांच्या विद्वानांना चर्चेसाठी बोलावले जात असे, पण त्यातही वर्चस्व अकबराचेच असायचे. त्याने मानसिंग आणि बिरबल यांसारख्या हिंदूंना दरबारात विशेष पदे दिली.
४. जहांगीर (१६०५ – १६२७): चित्रकलेची आवड
अकबराच्या मृत्यूनंतर ‘सलीम’ म्हणजेच नुरुद्दीन मोहम्मद जहांगीर (Jahangir) गादीवर बसला. त्याने आपल्या वडिलांचे राजपूतांसोबतचे धोरण पुढे चालू ठेवले. जहांगीरला चित्रकलेची प्रचंड आवड होती. त्याच्या राजवटीत त्याची पत्नी ‘नूरजहाँ’ ही अत्यंत प्रभावशाली होती आणि अनेक राजकीय निर्णयांमध्ये तिचा मोठा सहभाग असायचा.
५. शहाजहान (१६२८ – १६५८): क्रूरता आणि वास्तूंची निर्मिती
जहांगीरनंतर त्याचा मुलगा खुर्रम म्हणजेच शहाजहान (Shah Jahan) सत्तेत आला. शहाजहानने गादी मिळवण्यासाठी स्वतःच्याच भावांच्या हत्या केल्या.
-
कट्टरवाद आणि अत्याचार: शहाजहान अत्यंत कट्टर इस्लामी शासक होता. त्याने अकबराने बंद केलेला जिझिया कर पुन्हा सुरू केला, अनेक मंदिरे पाडली आणि हिंदूंवर प्रचंड अत्याचार केले.
-
वास्तूंची निर्मिती: आज जे ताजमहाल, लाल किल्ला आणि जामा मशीद आपण पाहतो, ती याच शहाजहानने बांधली. पण यासाठी लागलेली अमाप संपत्ती त्याने भारताला लुटूनच मिळवली होती आणि हे उभारणारे हजारो कामगार व कलाकारही याच मातीतील होते. शेवटी, त्याच्याच मुलाने (औरंगजेबाने) त्याला आग्र्याच्या किल्ल्यात कैद केले, जिथे अन्ना-पाण्यावाचून तडफडून त्याचा मृत्यू झाला.
६. औरंगजेब (१६५८ – १७०७): कट्टरतावादाचा कळस
१६५८ मध्ये औरंगजेब (Aurangzeb – आलमगीर) याने वडिलांना कैद करून आणि आपला भाऊ दारा शिकोह याची हत्या करून सत्ता मिळवली. औरंगजेब हा मुघल इतिहासातील सर्वात कट्टर आणि क्रूर शासक मानला जातो.
-
हिंदूंचा सर्वनाश: त्याने शरिया कायदा आणि ‘फतवा-ए-आलमगिरी’ लागू केला. काशी विश्वनाथ, मथुरेचे कृष्ण मंदिर आणि सोमनाथ यांसारखी हजारो हिंदू मंदिरे त्याने उद्ध्वस्त केली.
-
मराठ्यांचा संघर्ष: त्याने गोळकोंडा आणि विजापूरच्या आदिलशाही नष्ट केल्या, पण महाराष्ट्रात छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी महाराज यांनी त्याला सळो की पळो करून सोडले. मराठ्यांनी त्याला महाराष्ट्रात कधीही स्थिरावू दिले नाही. अखेर १७०७ मध्ये अहिल्यानगर (अहमदनगर) येथे त्याचा मृत्यू झाला.
७. मुघल साम्राज्याचा ऱ्हास आणि शेवट
औरंगजेबाच्या मृत्यूनंतर मुघल साम्राज्याला उतरती कळा लागली. त्याच्यानंतर बहादूर शाह (पहिला), जहांदर शाह, फर्रुखसियर असे अनेक शासक आले, पण ते कमकुवत होते.
-
नादिरशाहचे आक्रमण: मोहम्मद शाहच्या काळात नादिरशाहने दिल्लीवर आक्रमण करून प्रसिद्ध कोहिनूर हिरा आणि मुघलांचे ‘मयूर सिंहासन’ लुटून नेले.
-
शेवटचा शासक: १८५७ च्या उठावानंतर ब्रिटिशांनी मुघलांचा शेवटचा शासक बहादूर शाह जफर (Bahadur Shah Zafar) याला कैद केले आणि रंगूनला पाठवले. तिथेच मुघल साम्राज्याचा अधिकृत अंत झाला.
निष्कर्ष
१५२६ पासून ते १८५७ पर्यंत मुघलांनी या देशावर अधिराज्य गाजवले. ‘सोन्याची चिमणी’ असणाऱ्या भारताची राखरांगोळी करण्याचे काम या आक्रमकांनी केले. आज आपल्या देशातील अनेक रस्ते, शहरे आणि वास्तूंना या मुघल सम्राटांची नावे आहेत. ज्यांनी आपल्या देशातील संपत्ती लुटली आणि धर्मावर आघात केले, त्यांचे उदात्तीकरण थांबवणे आणि येणाऱ्या पिढीला भारताचा खरा इतिहास सांगणे ही आजच्या काळाची गरज आहे!
Also Read
