आधुनिक भारताचे पहिले समाज क्रांतिकारक
एकोणिसाव्या शतकाचा तो काळ म्हणजे अज्ञान, अंधश्रद्धा, आणि जातीय विषमतेच्या घोर अंधारात बुडालेला काळ होता. समाजाच्या कठोर आणि अन्यायकारक परंपरांना आव्हान देण्याची साधी कल्पना करणेही त्याकाळी महापाप मानले जायचे. अशा या भयानक अंधारयुगात एक जिद्दी तरुण या संपूर्ण व्यवस्थेविरुद्ध ठामपणे उभा राहिला. त्याने शिक्षणाचा असा एक दिवा पेटवला, ज्याने हजारो वर्षांच्या गुलामगिरीला हादरा दिला. ज्या काळात मुलींना घराचा उंबरठा ओलांडण्याचीही परवानगी नव्हती, त्या काळात शाळा उघडून समाज जागवणारा आणि विचारांची अभूतपूर्व क्रांती घडवणारा तो तरुण म्हणजेच आधुनिक भारताचे पहिले समाज क्रांतिकारक— महात्मा ज्योतिराव फुले.
आज आपण सर्वजण ज्या स्वातंत्र्याचा आणि समानतेचा श्वास घेत आहोत, त्याचा खरा पाया या महामानवाने रचला आहे. महात्मा फुले यांचा जीवनप्रवास, त्यांचा संघर्ष आणि त्यांची विचारधारा हा केवळ इतिहासाचा एक भाग नाही, तर तो आजच्या पिढीसाठी एक जिवंत प्रेरणास्त्रोत आहे.
जन्म, कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि शिक्षणाचा पाया
महात्मा ज्योतिराव फुले यांचा जन्म ११ एप्रिल १८२७ रोजी सध्याच्या सातारा जिल्ह्यातील ‘कटगुण’ या गावी झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव गोविंदराव फुले होते. गोविंदराव हे माळी समाजातील अत्यंत परिश्रमी आणि कष्टाळू शेतकरी होते. ज्योतिरावांच्या आईचे नाव चिमणाबाई होते. दुर्दैवाने, ज्योतिराव अवघ्या एक वर्षाचे असतानाच त्यांच्या मातृछायेचे छत्र हरपले. त्यानंतर त्यांचे संगोपन त्यांच्या वडिलांनी आणि सगुणाबाई या दाईने अत्यंत प्रेमाने केले. घरातील शेतीचे आणि कष्टाचे वातावरण असल्यामुळे लहानपणापासूनच ज्योतिरावांच्या स्वभावात कष्टाची तयारी, जिद्द आणि समाजाप्रती असणारी संवेदनशीलता हे गुण आपोआप विकसित होत गेले.
१८४० मध्ये वयाच्या अवघ्या तेराव्या वर्षी ज्योतिरावांचा विवाह सावित्रीबाई यांच्याशी झाला. हा विवाह पुढे जाऊन भारतीय समाज परिवर्तनाच्या इतिहासातील एक सुवर्णपान ठरणार होता, याची तेव्हा कोणालाच कल्पना नव्हती. ज्योतिरावांच्या शिक्षणाची सुरुवात १८४३ च्या सुमारास पंतोजींच्या शाळेत झाली. पण त्यांच्या वैचारिक जडणघडणीला खरी दिशा मिळाली ती त्यांच्या इंग्रजी शिक्षणामुळे. १८४१ ते १८४७ या काळात त्यांनी पुण्यातील स्कॉटिश मिशनरी शाळेत आपले इंग्रजी शिक्षण पूर्ण केले. या शालेय जीवनातच त्यांच्या विचार विश्वाला नवीन धुमारे फुटले. १८४७ मध्ये त्यांनी थॉमस पेन यांचा ‘राईट्स ऑफ मॅन’ (Rights of Man) हा जगप्रसिद्ध ग्रंथ वाचला. या ग्रंथाने त्यांच्या मनावर कायमचा ठसा उमटवला. मानवी समानता, व्यक्तिस्वातंत्र्य आणि अन्यायाविरुद्ध बंड करण्याची प्रेरणा त्यांना याच ग्रंथातून मिळाली.
जीवनाला कलाटणी देणारा तो प्रसंग
महात्मा फुलेंच्या आयुष्यात १८४८ मध्ये अशी एक घटना घडली, जिने त्यांच्या संपूर्ण जीवनाची दिशाच बदलून टाकली. ज्योतिराव आपल्या एका उच्चवर्णीय (ब्राह्मण) मित्राच्या लग्नाच्या मिरवणुकीत आनंदाने सहभागी झाले होते. मात्र, मिरवणुकीत चालत असताना काही सनातनी उच्चवर्णीयांची नजर त्यांच्यावर पडली. ‘एका खालच्या जातीतील मुलाने आमच्या बरोबरीने कसे काय चालायचे?’ या अहंकारापोटी त्यांनी भररस्त्यात ज्योतिरावांचा अत्यंत घाणेरड्या आणि जातीय शब्दांत अपमान केला. त्यांना अक्षरशः मिरवणुकीतून हाकलून देण्यात आले.
हा प्रसंग ज्योतिरावांच्या जिव्हारी लागला. अपमानाने धुमसत ते घरी आले. त्यांनी ही घटना आपले वडील गोविंदराव यांना सांगितली. पण समाजाच्या भीतीपोटी ‘आपण लहान जातीचे आहोत, परिस्थितीशी जुळवून घे,’ असा हतबल सल्ला वडिलांकडून मिळाला. पण ज्योतिरावांचे मन हे मानायला तयार नव्हते. या अपमानातून त्यांना समाजातील जातीय विषमतेचे आणि हिंदू धर्मातील उच्च-नीचतेचे भीषण वास्तव प्रकर्षाने जाणवले. हजारो वर्षांपासून शूद्र आणि अतिशूद्र समाज या मानसिक गुलामगिरीत का खितपत पडला आहे, याचे उत्तर त्यांनी शोधले आणि ते उत्तर होते— ‘अज्ञान’. याच क्षणी त्यांच्या मनात एक विचार वज्रासारखा दृढ झाला की, जोपर्यंत या बहुजन समाजाला आणि स्त्रियांना शिक्षणाचा अधिकार मिळत नाही, तोपर्यंत त्यांची ही गुलामगिरी कधीच संपणार नाही.
आपल्या विचारांना प्रत्यक्ष कृतीत उतरवण्यासाठी ज्योतिरावांनी ऑगस्ट १८४८ मध्ये पुण्याच्या भिडे वाड्यात मुलींसाठी भारतातील पहिली शाळा सुरू केली. हा निर्णय त्या काळातील सनातनी व्यवस्थेच्या मुळावर घाव घालणारा होता. मुलींना शिकवणे हा धर्मबुडवेपणा मानला जायचा. त्यामुळे समाजातून ज्योतिरावांना प्रचंड विरोधाला सामोरे जावे लागले. या शाळेत शिकवण्यासाठी कोणीही शिक्षक तयार होईना, तेव्हा त्यांनी स्वतःच्या पत्नीला, सावित्रीबाईंना शिकवले आणि त्यांना पहिली शिक्षिका बनवले. सावित्रीबाई जेव्हा शाळेत जायच्या, तेव्हा सनातनी लोक त्यांच्यावर शेण आणि चिखल फेकायचे. पण हे दाम्पत्य आपल्या ध्येयापासून किंचितही ढळले नाही.
हा विरोध इतका वाढला की, सनातन्यांनी ज्योतिरावांच्या वडिलांवर दबाव आणला आणि १८४९ मध्ये ज्योतिराव व सावित्रीबाईंना स्वतःचे घर सोडावे लागले. घरदार सुटले, पण त्यांनी शाळा सोडली नाही. त्यांनी पुण्यातील गंजपेठ, रास्तापेठ आणि नानापेठ येथे एकापाठोपाठ एक नवीन शाळा उघडल्या. एवढेच नाही, तर ज्या अस्पृश्यांना माणसासारखी वागणूकही मिळत नव्हती, त्यांच्यासाठी १८५२ मध्ये वेताळपेठेत पहिली स्वतंत्र शाळा उघडली. जे कामगार आणि शेतकरी दिवसभर राबराब राबतात, त्यांच्यासाठी १८५५ मध्ये त्यांनी भारतातील पहिली ‘रात्रशाळा’ सुरू केली. त्यांच्या या अफाट कार्याची दखल अखेर ब्रिटिश सरकारलाही घ्यावी लागली आणि १६ नोव्हेंबर १८५२ रोजी पुण्याच्या विश्रामबाग वाड्यात त्यांचा अधिकृत सरकारी गौरव करण्यात आला.
सामाजिक क्रांतीची प्रखर पावले
ज्योतिरावांचे कार्य केवळ शिक्षणापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी समाजातील प्रत्येक अन्यायकारक प्रथेविरुद्ध बंड पुकारले. त्या काळात बालविवाहाची प्रथा रूढ होती आणि दुर्दैवाने नवरा वारल्यास त्या कोवळ्या मुलींना आयुष्यभर वैधव्याचे अत्यंत कठोर आणि अमानुष जीवन जगावे लागायचे. या प्रथेला छेद देण्यासाठी १८६० मध्ये पुण्यात पहिला विधवा पुनर्विवाह घडवून आणण्यात ज्योतिरावांनी पुढाकार घेतला.
विधवा स्त्रियांवर कुटुंबातच अत्याचार होऊन त्या गरोदर राहिल्यास, बदनामीच्या भीतीने त्या भ्रूणहत्या करत किंवा स्वतः आत्महत्या करत. या अभागी स्त्रियांना आणि त्यांच्या मुलांना वाचवण्यासाठी महात्मा फुलेंनी स्वतःच्याच घरात १८६३ मध्ये ‘बालहत्या प्रतिबंधक गृह’ सुरू केले. एका स्त्रीला स्वतःच्या घरात बाळंतपणासाठी आश्रय देणे, हे त्या काळातील सर्वात मोठे धाडस होते. तसेच, विधवा स्त्रियांचे केस बळजबरीने कापण्याच्या (केशवपन) प्रथेविरुद्ध त्यांनी १८६५ मध्ये नाभिकांचा (नाव्यांचा) ऐतिहासिक संप घडवून आणला.
सामाजिक समतेचा सर्वात मोठा आणि क्रांतिकारी निर्णय त्यांनी १८६८ मध्ये घेतला. अस्पृश्यांना सार्वजनिक ठिकाणी पाणी पिण्याचाही अधिकार नव्हता. हे अमानुष वास्तव बदलण्यासाठी ज्योतिरावांनी स्वतःच्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला करून दिला. ही केवळ एक कृती नव्हती, तर सनातनी मानसिकतेवर केलेली ती एक मोठी वैचारिक चपराक होती.
सत्यशोधक समाजाची स्थापना आणि लढा
समाजातील ब्राह्मणशाही, अज्ञान आणि अंधश्रद्धेचे समूळ उच्चाटन करण्यासाठी ज्योतिरावांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी ‘सत्यशोधक समाज‘ या ऐतिहासिक संस्थेची स्थापना केली. “सर्वसाक्षी जगत्पती, त्यासी नकोच मध्यस्ती” हे या समाजाचे मुख्य ब्रीदवाक्य होते. देवाची भक्ती करण्यासाठी कोणत्याही मध्यस्थाची (भटजीची) गरज नाही, हा क्रांतिकारक विचार त्यांनी मांडला. सत्यशोधक समाजाच्या माध्यमातून त्यांनी कमी खर्चात आणि ब्राह्मणांशिवाय विवाह लावण्याची पद्धत सुरू केली. त्यांचा हा विचार इतका प्रबळ होता की, त्याने महाराष्ट्राच्या सामाजिक आणि राजकीय जीवनात एक मोठी वैचारिक ढवळून काढणारी क्रांती घडवली.
त्यांचे स्वतःचे जीवन हे त्यांच्या विचारांचे प्रतिबिंब होते. त्यांना स्वतःला मूलबाळ नव्हते, पण त्यांनी एका ब्राह्मण विधवेच्या मुलाला (यशवंतला) दत्तक घेतले आणि त्याला डॉक्टर बनवले. मानवी मूल्यांपुढे जात-पात काहीच नसते, हे त्यांनी स्वतःच्या आचरणातून दाखवून दिले.
साहित्यातून उगारलेला आसूड
महात्मा फुलेंनी आपल्या विचारांचा प्रसार करण्यासाठी साहित्याचा अत्यंत प्रभावीपणे वापर केला. त्यांची लेखणी ही शोषितांचे शस्त्र बनली. १८५५ मध्ये त्यांनी लिहिलेले ‘तृतीय रत्न’ हे नाटक अज्ञान आणि अंधश्रद्धेवर थेट प्रहार करणारे होते. १८६९ मध्ये त्यांनी ‘ब्राह्मणांचे कसब’ लिहिले, तर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा खरा इतिहास आणि शौर्य जनतेपर्यंत पोहोचवण्यासाठी त्यांनी महाराजांवर पहिला प्रदीर्घ पोवाडा रचला.
त्यांचा १८७३ मध्ये आलेला ‘गुलामगिरी’ हा ग्रंथ म्हणजे तत्कालीन समाजव्यवस्थेचे वाभाडे काढणारा एक स्फोटक दस्तऐवज होता. हा ग्रंथ त्यांनी अमेरिकेतील कृष्णवर्णीयांच्या मुक्तीसाठी लढणाऱ्या लोकांना अर्पण केला होता. १८८३ मध्ये त्यांनी ‘शेतकऱ्यांचा आसूड’ हा ग्रंथ लिहून शेतकरी कसा शोषला जातोय, याचे अत्यंत विदारक आणि वास्तववादी चित्रण केले. प्रशासनातील त्रुटी, सावकारांचा जाच आणि धर्माच्या नावाखाली होणारी लूट त्यांनी यात मांडली. मरणोत्तर प्रकाशित झालेला त्यांचा ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ हा ग्रंथ म्हणजे समता, मानवता आणि धर्मनिरपेक्षतेचा एक विश्वकोशच मानला जातो.
राजकीय आणि सामाजिक दूरदृष्टी
ज्योतिराव फुले हे केवळ एक समाजसुधारक नव्हते, तर ते एक द्रष्टे नेते होते. १८७६ ते १८८३ या काळात ते पुणे नगरपालिकेचे सदस्य होते. तिथे त्यांनी शिक्षण आणि आरोग्यासाठी आवाज उठवला. १८८२ च्या ‘हंटर आयोगा’समोर साक्ष देताना त्यांनी भारतातील प्राथमिक शिक्षण सर्वांसाठी सक्तीचे आणि मोफत करावे, अशी अत्यंत दूरगामी मागणी केली होती.
१८८४ मध्ये कामगारांसाठी ‘मिल हँड्स असोसिएशन’ काढण्यात त्यांनी नारायण मेघाजी लोखंडे यांना पूर्ण पाठबळ दिले. १८८८ मध्ये जेव्हा ब्रिटनचा ‘ड्यूक ऑफ कॅनॉट’ भारतात आला होता, तेव्हा ज्योतिराव एका सामान्य शेतकऱ्याच्या वेशात त्या कार्यक्रमाला उपस्थित राहिले. त्यांनी इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या डोळ्यांत डोळे घालून सांगितले की, “इथल्या सजवलेल्या शहरांना पाहून भारत ओळखू नका; खरा भारत खेड्यापाड्यात आणि शेतकऱ्यांच्या झोपडीत राहतो.”
‘महात्मा’ पदवी आणि महानिर्वाण
महात्मा फुलेंनी आपले संपूर्ण आयुष्य बहुजन समाजाच्या आणि स्त्रियांच्या उद्धारासाठी पणाला लावले. त्यांच्या या अफाट आणि निस्वार्थ सेवेची दखल घेऊन, ११ मे १८८८ रोजी मुंबईतील मांडवी कोळीवाडा येथे जनतेने एका भव्य सभेत त्यांना ‘महात्मा’ ही पदवी बहाल केली.
१८६८ मध्ये त्यांना अर्धांगवायूचा झटका आला, परंतु त्यांच्यातील लढवय्या शांत बसला नाही. एका हाताने काम करणे थांबले तरी डाव्या हाताने लिहून त्यांनी ‘सार्वजनिक सत्यधर्म’ हा ग्रंथ पूर्ण केला. अखेर २८ नोव्हेंबर १८९० रोजी या सूर्याचा पुण्यात अस्त झाला.
महात्मा ज्योतिराव फुले यांचे महानिर्वाण झाले असले, तरी त्यांनी पेरलेला समतेचा आणि बंडखोरीचा विचार कधीच मेला नाही. राजर्षी शाहू महाराज, महर्षी विठ्ठल रामजी शिंदे आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी याच विचारांचा वारसा पुढे चालवला. म्हणूनच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी महात्मा फुलेंना आपले ‘गुरु’ मानले होते. जोपर्यंत या देशात समता आणि न्यायाचा लढा जिवंत आहे, तोपर्यंत महात्मा ज्योतिराव फुले यांचे नाव प्रत्येक भारतीयाच्या हृदयात एका दीपस्तंभासारखे तेवत राहील.
Also Read
