एका छोट्याशा चुकीने घेतला ७ अंतराळवीरांचा बळी | Space Shuttle Columbia Disaster in Marathi

१ फेब्रुवारी २००३… ‘स्पेस शटल कोलंबिया’ हे अंतराळयान आपली १६ दिवसांची अंतराळ मोहीम यशस्वीपणे पूर्ण करून पृथ्वीवर परत येत होते. लँडिंग व्हायला आता फक्त १६ मिनिटे बाकी होती. हवामान एकदम व्यवस्थित होते, यानातल्या सगळ्या सिस्टीम्स सुरळीत काम करत होत्या आणि नासाच्या (NASA) कंट्रोल रूममध्ये प्रत्येक हालचालीवर बारीक लक्ष होते. तिकडे केनेडी स्पेस सेंटरवर अधिकारी, काही शास्त्रज्ञ आणि अंतराळवीरांचे कुटुंबीय मोठ्या उत्सुकतेने यानाचे स्वागत करण्यासाठी वाट पाहत होते.

सगळे काही अगदी प्लॅननुसार सुरू होते. जमिनीपासून सुमारे ६१ किलोमीटर उंचीवर आणि २८,००० किलोमीटर प्रति तास (ताशी २८ हजार किमी) पेक्षा अधिक वेगाने पृथ्वीकडे परतत असताना, वातावरणात प्रवेश करताच कोलंबिया अंतराळयानाचे अचानक आकाशातच तुकडे तुकडे झाले. बघता बघता यानाचे हजारो तुकडे अमेरिकेतील टेक्सास आणि लुझियाना राज्यांच्या वेगवेगळ्या भागात कोसळले.

या भीषण अपघातात यानातील सातही अंतराळवीरांचा मृत्यू झाला. यात अंतराळात जाणाऱ्या पहिल्या भारतीय वंशाच्या महिला अंतराळवीर आणि एरोस्पेस इंजिनियर डॉ. कल्पना चावला यांचाही समावेश होता. या घटनेने संपूर्ण जगाला हादरून सोडले. अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासातील ही सर्वात मोठी दुर्घटना ठरली. परंतु सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे, या दुर्घटनेची सुरुवात त्या दिवशी झालीच नव्हती; ती उड्डाण केल्यावर अवघ्या काही सेकंदातच झाली होती. यामागे कारणीभूत होती एक छोटीशी गोष्ट, ज्याकडे त्या क्षणी कोणाचेच लक्ष गेले नव्हते.

चला, या संपूर्ण दुर्घटनेमागचे विज्ञान आणि त्या दिवशी नेमकं काय घडलं होतं, ते सविस्तर जाणून घेऊया.

१. स्पेस शटल कोलंबिया म्हणजे काय?

स्पेस शटल कोलंबिया हे नासाच्या ताफ्यातील पहिले कार्यरत आणि जगातील पहिले ‘पुन्हा वापरता येणारे’ (Reusable) अंतराळयान होते. दिसायला ते विमानासारखे असले तरी उड्डाण रॉकेटसारखे करत असे आणि मिशन पूर्ण झाल्यावर एखाद्या ग्लायडर विमानाप्रमाणे धावपट्टीवर उतरायचे.

रचना: याला मोठे पंख, मागे ३ मुख्य इंजिन आणि पुढे ७ अंतराळवीरांसाठी दोन मजली केबिन होती. याशिवाय सॅटेलाईट्स आणि वैज्ञानिक उपकरणे नेण्यासाठी एक मोठा मालवाहू विभाग होता.
संरक्षण कवच: पृथ्वीच्या वातावरणात प्रवेश करताना निर्माण होणाऱ्या हजारो डिग्री उष्णतेपासून यानाचे संरक्षण करण्यासाठी त्याच्या बाहेरील भागावर २४ हजारांहून अधिक ‘उष्णतारोधक टाईल्स’ (Thermal Protection Tiles) बसवल्या होत्या. सर्वात जास्त उष्णता सहन करणारा पुढचा नाकाचा भाग आणि पंखांच्या कडा ‘रिइन्फोर्सड कार्बन-कार्बन’ (Reinforced Carbon-Carbon – RCC) या विशेष पदार्थापासून बनवल्या होत्या.

२. उड्डाणाची पद्धत आणि ‘ती’ छोटीशी चूक

उड्डाणाच्या वेळी कोलंबिया यान एका मोठ्या नारंगी रंगाच्या इंधन टाकीला (External Tank) आणि दोन रॉकेट बूस्टर्सना जोडले जायचे. उड्डाणानंतर काही मिनिटांतच हे बूस्टर्स वेगळे होऊन समुद्रात पडायचे, आणि इंधन टाकी वातावरणात जळून नष्ट व्हायची.

या मुख्य इंधन टाकीमध्ये अतिशय थंड (-२२० अंश सेल्सिअस) लिक्विड हायड्रोजन आणि लिक्विड ऑक्सिजन असायचे. बाहेरच्या उष्णतेमुळे टाकीवर बर्फ तयार होऊ नये म्हणून त्यावर ‘पॉलीयुरेथेन फोम’ (Polyurethane Foam) या उष्णतारोधकाचा जाड थर दिला होता.

काय घडले उड्डाणाच्या दिवशी? १६ जानेवारी २००३ रोजी फ्लोरिडा येथील केनेडी सेंटरवरून कोलंबियाने यशस्वी उड्डाण केले. पण उड्डाणानंतर अवघ्या ८२ सेकंदांतच, बाह्य इंधन टाकीवरील सुमारे साडेआठशे ग्रॅम वजनाचा एक फोमचा तुकडा तुटला. हा तुकडा वजनाने हलका असला तरी यानाचा वेग प्रचंड असल्यामुळे, तो तुकडा वेगाने मागे आला आणि कोलंबियाच्या डाव्या पंखाच्या पुढील भागावर जोरात आदळला.

ही धडक इतकी तीव्र होती की, डाव्या पंखावरील सुरक्षा कवचाला (RCC Panel) एक मोठे छिद्र (Hole) पडले. पण त्यावेळी ना अंतराळवीरांना याची कल्पना होती, ना नासाच्या कंट्रोल रूमला!

३. दुर्लक्षित इशारा आणि नासाच्या मॅनेजमेंटची चूक

कोलंबियाने कोणत्याही अडचणीशिवाय अंतराळात प्रवेश केला. सातही अंतराळवीरांनी १६ दिवस तिथे बायोलॉजी, फिजिक्स आणि अर्थ सायन्स क्षेत्रातील ८० हून अधिक वैज्ञानिक प्रयोग यशस्वीपणे पूर्ण केले.

दरम्यान, पृथ्वीवर उड्डाणाचे व्हिडिओ तपासताना नासाच्या काही इंजिनियर्सच्या लक्षात आले की डाव्या पंखावर फोम आदळला आहे. त्यांनी शंका व्यक्त केली की यामुळे उष्णतारोधक कवचाचे गंभीर नुकसान झाले असू शकते. त्यांनी कोलंबियाचे अधिक स्पष्ट फोटो (सॅटेलाईट इमेजरी) मिळवण्याची मागणी केली. पण नासाच्या मॅनेजमेंटने ही मागणी फेटाळली. त्यांचे म्हणणे होते की, “फोमचे तुकडे पडण्याच्या घटना याआधीही घडल्या आहेत आणि त्याने कधीही मोठे नुकसान झालेले नाही.” याच एका चुकीच्या निर्णयामुळे डाव्या पंखाचे खरे नुकसान अखेरपर्यंत कोणाच्याही लक्षात आले नाही.

४. १ फेब्रुवारी २००३: तो काळा दिवस

१६ दिवसांची मोहीम पूर्ण करून १ फेब्रुवारीला कोलंबिया पृथ्वीवर परतण्यासाठी सज्ज झाले. यानाला ‘री-एंट्री’ (Re-entry) प्रक्रियेतून जायचे होते. हा कोणत्याही मोहिमेतील सर्वात धोकादायक टप्पा असतो, कारण यावेळी यानाचा वेग ताशी २८,००० किलोमीटर असतो. हवेच्या घर्षणामुळे यानाभोवती सुमारे १,६५० अंश सेल्सिअस तापमानाचा ‘प्लाझ्मा’ (Plasma) तयार होतो.

प्लाझ्माचा प्रवेश: कोलंबिया वातावरणात शिरताच, डाव्या पंखावर पडलेल्या त्या छिद्रामधून हजारो डिग्री तापमानाचा प्लाझ्मा पंखाच्या आत शिरू लागला.
सेन्सर्स बंद पडले: सुरुवातीला आतल्या अंतराळवीरांना याची कल्पना नव्हती. पण काही मिनिटांतच डाव्या पंखातील ॲल्युमिनियमची रचना वितळू लागली. तापमान मोजणारे सेन्सर्स एकामागून एक बंद पडू लागले. डाव्या टायरचा दाब मोजणाऱ्या सेन्सर्सचा डेटाही बंद झाला.
नियंत्रण सुटले: नासाच्या कंट्रोल रूममध्ये इंजिनियर्सना धोक्याचे इशारे दिसू लागले, पण तोपर्यंत खूप उशीर झाला होता. यानाचा तोल बिघडला होता आणि शेवटी नियंत्रण पूर्णपणे सुटले.
विनाश: सकाळी ९ वाजता, पृथ्वीवर उतरण्यास अवघी १६ मिनिटे बाकी असताना कोलंबियाचे आकाशातच तुकडे तुकडे झाले.

या भीषण अपघातात कमांडर रिक हसबंड, कल्पना चावला, इलान रामून (इस्रायलचे पहिले अंतराळवीर) यांच्यासह सातही अंतराळवीरांचा दुर्दैवी मृत्यू झाला.

५. तपासणी आणि नासाचे बदल

या अपघाताचे कारण शोधण्यासाठी नासाने इतिहासातील सर्वात मोठी चौकशी सुरू केली. अनेक आठवडे शोध घेऊन अमेरिकेतील टेक्सास आणि लुझियाना राज्यांमधून कोलंबियाचे हजारो तुकडे गोळा करण्यात आले.

चौकशीत स्पष्ट झाले की हा अपघात केवळ तांत्रिक बिघाडामुळे झाला नव्हता, तर नासाच्या मॅनेजमेंटच्या निष्काळजीपणामुळे झाला होता. या दुर्घटनेनंतर नासाने स्पेस शटल प्रोग्राममध्ये मोठे बदल केले:

बाह्य इंधन टाकीची रचना बदलण्यात आली.
अंतराळात गेल्यानंतर यानाची कॅमेरे आणि सेन्सर्सद्वारे तपासणी करणे बंधनकारक करण्यात आले.
अंतराळवीरांना अंतराळातच लहान-मोठी दुरुस्ती करण्याचे प्रशिक्षण देण्यात आले.

अखेर २०११ मध्ये ‘स्पेस शटल अटलांटिस’च्या शेवटच्या मोहिमेनंतर नासाने संपूर्ण स्पेस शटल प्रोग्राम कायमचा बंद केला.

निष्कर्ष

कोलंबिया दुर्घटना ही केवळ एका अंतराळयानाची कथा नाही, तर ती विज्ञान, योग्य निर्णय आणि सुरक्षेचे महत्त्व सांगणारी एक मोठी शिकवण आहे. कल्पना चावला आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांचे बलिदान अंतराळ संशोधनाच्या इतिहासात सदैव स्मरणात राहील. त्यांच्या या मोहिमेतून मिळालेल्या अनुभवांमुळेच पुढील अंतराळ मोहिमा अधिक सुरक्षित झाल्या. पण दुर्दैवाने, त्या सात जणांचा पृथ्वीवर परतण्याचा प्रवास मात्र कधीच पूर्ण होऊ शकला नाही.

Also Read

मुघल साम्राज्याचा खरा इतिहास संपूर्ण माहिती