एका अत्यंत सामान्य आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबातून आलेला, रांचीसारख्या छोट्या शहरात वाढलेला एक साधा मुलगा भारतीय क्रिकेट टीमचा सर्वोत्कृष्ट कर्णधार बनतो, ही गोष्ट एखाद्या चित्रपटाच्या कथेसारखी वाटते. पण महेंद्रसिंग धोनीने (MS Dhoni) स्वतःच्या अफाट मेहनतीने, संयमाने आणि अजोड नेतृत्वाने ही कथा वास्तवात आणली. २०११ च्या विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यात त्याने मारलेला तो विजयी षटकार आणि त्यानंतर रवी शास्त्री यांच्या आवाजातील “Dhoni finishes off in style…” हे वाक्य प्रत्येक भारतीयाच्या हृदयात कायमचे कोरले गेले आहे.
धोनी केवळ एक उत्तम क्रिकेटपटू नाही, तर तो एक ‘इन्स्टिट्यूशन’ आहे. उत्तुंग यश मिळवूनही, पैसा आणि प्रसिद्धीच्या शिखरावर पोहोचूनही हा माणूस कायम जमिनीवर राहिला. त्याच्याकडे बघितल्यावर कधीही अहंकाराचा लवलेश दिसत नाही. क्रिकेटच्या मैदानावरील त्याचे निर्णय आणि मैदानाबाहेरील त्याचे वागणे यातून आपल्याला आयुष्याबद्दल खूप काही शिकायला मिळते. आज आपण महेंद्रसिंग धोनीच्या आयुष्यातील अशाच ७ प्रेरणादायी गोष्टी सविस्तरपणे जाणून घेणार आहोत, ज्या केवळ क्रिकेटमध्येच नाही, तर आपल्या रोजच्या आयुष्यात आणि संघर्षामध्ये एक दीपस्तंभ म्हणून काम करतील.
१. मिळालेल्या संधीचे सोने करा
आयुष्यात संधी सर्वांना मिळते, पण जो त्या संधीचे सोने करतो तोच खऱ्या अर्थाने यशस्वी होतो. एम. एस. धोनीला त्याच्या आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीत पहिली मोठी आणि खरी संधी मिळाली ती त्याच्या पाचव्या सामन्यामध्ये. तो दिवस होता ५ एप्रिल २००५ आणि समोर प्रतिस्पर्धी होता पाकिस्तान. त्याआधीच्या चार सामन्यांमध्ये धोनीची कामगिरी अतिशय निराशाजनक होती. त्याने आधीच्या सामन्यांमध्ये अनुक्रमे ०, १२, ७ आणि ३ धावा केल्या होत्या. संघात स्थान टिकवण्यासाठी त्याच्यावर प्रचंड दडपण होते.
अशा वेळी तत्कालीन कर्णधार सौरव गांगुलीने स्वतःच्या जागी (तिसऱ्या क्रमांकावर) धोनीला फलंदाजीसाठी पाठवण्याचा मोठा निर्णय घेतला. धोनीला माहित होते की जर आज आपण चाललो नाही, तर कदाचित ही आपली शेवटची आंतरराष्ट्रीय मॅच असू शकते. पण दडपणाखाली खचून न जाता धोनीने तडाखेबाज फलंदाजी केली. त्याने अवघ्या १२३ चेंडूंमध्ये १५ चौकार आणि ४ षटकारांच्या मदतीने १४८ धावांची धडाकेबाज खेळी केली. या एका खेळीने त्याचे संपूर्ण आयुष्य बदलले.
आयुष्यातील धडा: जेव्हा तुम्हाला स्वतःला सिद्ध करण्याची संधी मिळते, तेव्हा भूतकाळातील अपयशाचे ओझे फेकून द्या आणि पूर्ण ताकदीने त्या संधीला सामोरे जा.
२. तुम्ही एकतर जिंकता किंवा शिकता
पराभव पचवणे ही जगातील सर्वात कठीण गोष्ट मानली जाते. पण धोनीची पराभवाकडे बघण्याची दृष्टी अत्यंत वेगळी आणि सकारात्मक आहे. जेव्हा तो भारताचा कर्णधार झाला, तेव्हा विजयाचे श्रेय त्याने नेहमी संघाला दिले, पण जेव्हा संघ हरला तेव्हा त्याने नेहमी पुढे येऊन कर्णधार म्हणून जबाबदारी स्वीकारली.
धोनीची फिलॉसॉफी अतिशय साधी आणि स्पष्ट आहे: “एकतर तुम्ही जिंकता किंवा तुम्ही शिकता.” त्याच्या मते, ‘हरणे’ किंवा ‘अपयश’ ही गोष्ट नकारात्मक नाही. उलट विजयापेक्षा पराभव तुम्हाला जास्त गोष्टी शिकवून जातो. जेव्हा आपण जिंकतो, तेव्हा आपण आपल्या चुकांकडे दुर्लक्ष करतो. पण जेव्हा आपण हरतो, तेव्हा आपण आपल्या चुकांचे सूक्ष्मपणे विश्लेषण करतो आणि स्वतःमध्ये सुधारणा करतो.
आयुष्यातील धडा: अपयशाला घाबरून नवीन गोष्टी करणे सोडू नका. अपयश ही यशाची पहिली पायरी आहे. झालेल्या चुकांमधून धडा घ्या आणि पुढच्या प्रवासाला अधिक ताकदीने सुरुवात करा.
३. स्वतःच्या स्वप्नांवर ठाम विश्वास ठेवा
धोनीची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटची कारकीर्द सुरू होण्याआधीचा काळ अत्यंत संघर्षमय होता. कुटुंबाच्या जबाबदारीपोटी त्याने भारतीय रेल्वेमध्ये ‘तिकीट कलेक्टर’ (TC) म्हणून नोकरी स्वीकारली. पश्चिम बंगालमधील खडगपूर रेल्वे स्टेशनवर तो तिकीट तपासण्याचे काम करत असे. पण नोकरी करतानाही त्याचे लक्ष क्रिकेटवरच होते.
दिवसभर ड्युटी करून थकल्यानंतरही तो संध्याकाळी क्रिकेटचा सराव करत असे. ‘आता आपल्याला सरकारी नोकरी मिळाली आहे, आयुष्य सुरक्षित झाले आहे, आता कशाला क्रिकेटच्या मागे लागायचे?’ असा विचार त्याने कधीही केला नाही. त्याला स्वतःच्या कौशल्यावर आणि स्वप्नावर प्रचंड विश्वास होता. शेवटी एक वेळ अशी आली जेव्हा त्याला सरकारी नोकरी आणि क्रिकेट यापैकी एकाची निवड करावी लागली. त्याने अत्यंत धाडसाने रेल्वेची नोकरी सोडली आणि पूर्ण लक्ष क्रिकेटवर केंद्रित केले. त्याच्या या एका निर्णयामुळे भारताला एक महान कर्णधार मिळाला.
आयुष्यातील धडा: तुमची सध्याची परिस्थिती कितीही कठीण असली, तरी तुमच्या स्वप्नांशी तडजोड करू नका. स्वतःवर विश्वास ठेवा आणि प्रयत्नांमध्ये सातत्य ठेवा.
४. खऱ्या लीडरप्रमाणे स्वतः पुढाकार घ्या
नेतृत्व म्हणजे केवळ आदेश देणे नव्हे, तर कठीण प्रसंगात स्वतः पुढे येऊन जबाबदारी घेणे. २ एप्रिल २०११ रोजी वानखेडे स्टेडियमवर झालेल्या विश्वचषकाच्या अंतिम सामन्यात भारतासमोर श्रीलंकेने २७५ धावांचे मोठे आव्हान ठेवले होते. भारताची अवस्था ३ बाद ११४ अशी झाली होती. सचिन तेंडुलकर, वीरेंद्र सेहवाग बाद झाले होते. युवराज सिंग संपूर्ण स्पर्धेत जबरदस्त फॉर्ममध्ये होता आणि ‘मॅन ऑफ द टूर्नामेंट’चा प्रबळ दावेदार होता. नियमानुसार युवराजने फलंदाजीला येणे अपेक्षित होते.
परंतु, समोर मुथय्या मुरलीधरन हा श्रीलंकेचा दिग्गज फिरकी गोलंदाज गोलंदाजी करत होता. मुरलीधरनला खेळण्याचा धोनीला चांगला अनुभव होता आणि ‘लेफ्ट-राईट कॉम्बिनेशन’ (गौतम गंभीरसोबत) कायम ठेवण्यासाठी धोनीने स्वतःला फलंदाजीच्या क्रमवारीत बढती दिली. तो स्वतः फॉर्ममध्ये नसतानाही त्याने हा मोठा धोका पत्करला. त्यानंतर जे घडले तो इतिहास आहे. त्याने नाबाद ९१ धावांची खेळी करत भारताला २८ वर्षांनंतर विश्वचषक जिंकून दिला.
आयुष्यातील धडा: जेव्हा तुम्ही कोणत्याही टीमचे लीडर असता, तेव्हा कठीण प्रसंगात मागे लपून न राहता स्वतः पुढाकार घेऊन परिस्थिती हाताळा. तुमच्या कृतीतूनच इतरांना प्रेरणा मिळते.
५. निकालापेक्षा ‘प्रक्रिया’ जास्त महत्त्वाची
धोनी नेहमी म्हणतो, “The process is more important than the result.” (निकालापेक्षा प्रक्रिया महत्त्वाची आहे). जर तुमची प्रक्रिया योग्य असेल, तर निकाल आपोआप चांगलाच लागेल. जेव्हा आपण निकालाचा (Result) अतिविचार करतो, तेव्हा आपल्यावर दडपण येते आणि आपण चुका करतो.
याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे २३ मार्च २०१६ रोजी बेंगळुरू येथे झालेला भारत विरुद्ध बांगलादेश हा टी-२० विश्वचषकातील सामना. शेवटच्या षटकात बांगलादेशला ३ चेंडूंमध्ये फक्त २ धावांची गरज होती. बांगलादेशचे फलंदाज विजयाच्या आनंदात होते, कारण त्यांना वाटले की निकाल लागला आहे. पण धोनीने निकालाचा विचार न करता प्रक्रियेवर लक्ष केंद्रित केले. त्याने क्षेत्ररचनेत अचूक बदल केले. हार्दिक पंड्याच्या गोलंदाजीवर पुढच्या दोन चेंडूंवर दोन फलंदाज बाद झाले. आता शेवटच्या चेंडूवर २ धावा हव्या होत्या. धोनीने उजव्या हाताचे ग्लोव्ह्ज काढून ठेवले. चेंडू बीट झाल्यावर धोनीने ‘उसेन बोल्ट’सारखी धाव घेत फलंदाजाला रनआऊट केले आणि भारताने हा हरलेला सामना १ धावेने जिंकला.
आयुष्यातील धडा: कोणत्याही कामात अंतिम ध्येयाचे ओझे डोक्यावर बाळगण्यापेक्षा, त्या क्षणी जे काम हातात आहे ते सर्वोत्तम पद्धतीने कसे करता येईल यावर लक्ष केंद्रित करा.
६. कितीही अवघड परिस्थितीत ‘शांत’ राहायला शिका
‘कॅप्टन कूल’ हे नाव धोनीला उगाच मिळालेले नाही. ११ जुलै २०१३ रोजी पोर्ट ऑफ स्पेन येथे झालेल्या तिरंगी मालिकेच्या अंतिम सामन्यात भारत आणि श्रीलंका आमनेसामने होते. भारताला शेवटच्या षटकात विजयासाठी १५ धावांची गरज होती आणि भारताचे ९ गडी बाद झाले होते. इशांत शर्मा नॉन-स्ट्रायकर एन्डला होता, त्यामुळे संपूर्ण जबाबदारी धोनीवर होती.
एका चुकीच्या फटक्यामुळे भारताने विकेट गमावली असती आणि सामना हरला असता. पण अशा प्रचंड दडपणाच्या क्षणीही धोनीचा चेहरा पूर्णपणे निर्विकार आणि शांत होता. गोलंदाज शमिंदा एरंगा याच्या पहिल्याच चेंडूवर धोनीला धाव घेता आली नाही. आता ५ चेंडूत १५ धावा हव्या होत्या. तरीही शांत राहून, धोनीने पुढच्या चेंडूवर षटकार, त्यापुढच्या चेंडूवर चौकार आणि त्यानंतर पुन्हा एक उत्तुंग षटकार मारून सामना खिशात घातला.
आयुष्यातील धडा: परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी घाबरून जाऊ नका. जर तुमचे मन शांत असेल, तर तुम्हाला समस्येवर योग्य उपाय शोधता येतो. रागाच्या किंवा भीतीच्या भरात घेतलेले निर्णय नेहमी चुकतात.
७. कुठे थांबायचे आणि कधी बाजूला व्हायचे ते समजून घ्या
अनेक महान व्यक्तींना आणि नेत्यांना ‘कुठे थांबायचे’ हेच कळत नाही. सत्तेचा आणि पदाचा मोह सोडणे अत्यंत कठीण असते. पण धोनी या बाबतीतही अलौकिक ठरला. काळाची पावले ओळखून आणि स्वतःच्या शरीराचा विचार करून त्याने २०१४ मध्ये ऑस्ट्रेलिया दौऱ्यादरम्यान कसोटी क्रिकेटमधून अचानक निवृत्ती जाहीर केली.
२०१७ मध्ये, जेव्हा त्याला वाटले की विराट कोहली आता संघाचे नेतृत्व करण्यासाठी पूर्णपणे तयार आहे, तेव्हा त्याने स्वतःहून एकदिवसीय आणि टी-२० संघाचे कर्णधारपद सोडून दिले. कोणत्याही मोठ्या समारंभाची किंवा फेअरवेल मॅचची अपेक्षा न ठेवता, १५ ऑगस्ट २०२० रोजी त्याने इन्स्टाग्रामवर एका साध्या आणि काव्यात्मक पोस्टद्वारे आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधून निवृत्ती स्वीकारली. नव्या पिढीला संधी देण्यासाठी स्वतः योग्य वेळी बाजूला होण्याचा हा मोठेपणा फार कमी लोकांमध्ये असतो.
आयुष्यातील धडा: स्वतःच्या क्षमता आणि मर्यादा ओळखा. वेळेनुसार स्वतःमध्ये बदल करा आणि जेव्हा तुमची भूमिका संपते, तेव्हा कोणतेही आढेवेढे न घेता नव्या पिढीसाठी सन्मानाने जागा मोकळी करून द्या.
Conclusion
महेंद्रसिंग धोनीच्या या सात गोष्टी केवळ क्रिकेटच्या मैदानापुरत्या मर्यादित नाहीत. एका यशस्वी विद्यार्थ्यापासून ते एका उत्तम व्यावसायिक आणि आदर्श माणसापर्यंत सर्वांसाठी हे विचार मार्गदर्शक आहेत. योग्य संधी ओळखणे, अपयशातून शिकणे, स्वतःच्या प्रक्रियेवर विश्वास ठेवणे, कठीण प्रसंगात शांत राहणे आणि योग्य वेळी निस्वार्थपणे बाजूला होणे हे गुण आपल्याला खऱ्या अर्थाने यशस्वी बनवतात.
धोनीच्या या प्रेरणादायी प्रवासातून तुम्ही आज कोणता गुण आत्मसात करणार आहात? हे नक्की ठरवा आणि तुमच्या आयुष्याची ‘मॅच’ सुद्धा याच संयमाने आणि ताकदीने जिंका!
Also Read
