साने गुरुजी (श्याम): एक संस्कारक्षम व्यक्तिमत्त्व आणि आधुनिक भारताचे समाजसुधारक
“खरा तो एकची धर्म, जगाला प्रेम अर्पावे” या अजरामर ओळींतून मानवतेचा आणि विश्वबंधुत्वाचा संदेश देणारे पांडुरंग सदाशिव साने म्हणजेच सर्वांचे लाडके साने गुरुजी. एक संवेदनशील लेखक, एक आदर्श शिक्षक, एक समर्पित स्वातंत्र्यसैनिक आणि त्याहूनही पुढे जाऊन एक संस्कारक्षम ‘आई’ अशी त्यांची विविध रूपे महाराष्ट्राला परिचित आहेत. आज आपण साने गुरुजींच्या याच अष्टपैलू आणि प्रेरणादायी जीवनप्रवासाचा वेध घेणार आहोत.
बालपण आणि नावाची गंमत
साने गुरुजींचा जन्म २४ डिसेंबर १८९९ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील पालगड या छोट्याशा गावात झाला. त्यांच्या नावाचीही एक गंमत आहे. पाळण्यात त्यांचे नाव ‘पंढरीनाथ’ ठेवले गेले, त्यामुळे घरात सर्वजण त्यांना प्रेमाने ‘पंढरी’ म्हणत. आजोबा तर त्यांना गमतीने ‘पंड्या’ म्हणायचे. मात्र, शाळेच्या कागदोपत्री त्यांचे नाव पांडुरंग सदाशिव साने असे नोंदवले गेले. गुरुजींना स्वतःला ‘राम’ हे नाव खूप आवडायचे. योगायोगाने त्यांना ‘राम’ नावाचाच एक जिवलग मित्रही मिळाला. याशिवाय ‘श्याम’ हे नावही त्यांच्या अत्यंत आवडीचे होते. याच आवडीतून त्यांनी आपल्या लेखनासाठी ‘श्याम’ हे टोपणनाव स्वीकारले. याच नावाने त्यांनी नाशिकच्या कारागृहात असताना ‘श्यामची आई’ हे अजरामर पुस्तक लिहिले, जे आजही महाराष्ट्राच्या घराघरांत वाचले जाते.
आईचे संस्कार आणि बालपणातील संघर्ष
श्यामच्या बालपणी साने कुटुंबाची आर्थिक स्थिती अत्यंत उत्तम होती. त्याचे वडील सदाशिव साने हे गावचे ‘खोत’ होते (गावाचा शेतसारा वसूल करून सरकारकडे भरणारी व्यक्ती). मात्र, एकदा वडिलांवर हल्ला झाला आणि त्यांना लुटले गेले. पुढे त्यांच्याच भावंडांनी फसवणूक केल्याने कुटुंबावर दारिद्र्याची कुऱ्हाड कोसळली.
मात्र, पैशाची चणचण असली तरी श्यामवर संस्कारांची कधीच कमतरता पडली नाही आणि याचे सर्व श्रेय जाते ते श्यामच्या आईला (यशोदाबाई). आईने श्यामच्या मनावर लहानपणापासूनच जातीभेद न मानण्याचे आणि माणुसकीचे धडे कोरले. याचा एक सुंदर प्रसंग म्हणजे:
एकदा एक गरीब महिला डोक्यावरून लाकडाची मोळी घेऊन जात होती. मोळी जड असल्याने ती खाली पडली आणि लाकडे विखुरली गेली. आजूबाजूला बघे खूप होते, पण कुणीही तिला मदत केली नाही कारण ती ‘कनिष्ठ’ जातीची मानली जायची. अशा वेळी श्यामची आई पुढे आली. तिने केवळ लाकडे गोळा करायला मदतच केली नाही, तर ती मोळी विकत घेऊन त्या बाईला जेवायलाही दिले. जाताना आईने श्यामला सांगितले, “देवाला सगळी लेकरं सारखीच आहेत, आपणही माणसांशी माणसासारखंच वागायचं.”
हाच माणुसकीचा संस्कार श्यामच्या मनात एवढा खोलवर रुजला की, पुढे मे १९४७ मध्ये (स्वातंत्र्यापूर्वी) पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराचे दरवाजे अस्पृश्यांसह सर्वांसाठी खुले व्हावेत, यासाठी साने गुरुजींनी प्राणांतिक उपोषण केले आणि त्यात त्यांना यशही मिळाले.
वाचनाची भूक आणि शिक्षणाचा ध्यास
श्याम जसजसा मोठा होत होता, तसतशी आर्थिक परिस्थिती अधिकच बिकट होत गेली. पुण्याला शिक्षणासाठी असताना अनेकदा पैशाअभावी त्याला उपाशी राहावे लागे. पण आईला वाईट वाटू नये म्हणून, “आई, मी जेवलोय” असे तो खोटेच सांगायचा.
श्यामला लहानपणापासूनच वाचनाचे प्रचंड वेड होते. एकदा तर पुस्तके घेण्यासाठी त्याने घरी आलेल्या पाहुण्यांच्या खिशातून पैसे चोरले. जेव्हा ही चोरी पकडली गेली, तेव्हा आईने त्याला रागावण्यापेक्षा अत्यंत मार्मिक शब्दांत समज दिली: “उद्या जर लोक मला ‘चोराची आई’ म्हणाले, तर तुला चालेल का?” या एका वाक्याने श्यामचे आयुष्य बदलले. यानंतर त्याने कधीही चुकीचा मार्ग अवलंबला नाही. पोटाची भूक मारून, थोडे-थोडे पैसे साठवून तो आपल्या मनाची आणि वाचनाची भूक भागवू लागला.
आईचा अजून एक मोठा संस्कार म्हणजे स्वच्छतेचा. एकदा श्याम अंघोळ करून आला असता, आई त्याचे अंग पुसत होती. तेव्हा श्याम म्हणाला, “माझे तळपायही पुस, माती लागली तर घाण होतील.” त्यावर आई म्हणाली, “श्याम, तळपायाला घाण लागू नये म्हणून जसा जपतोस, तसाच मनालाही घाण लागू नये म्हणून जप.” साने गुरुजींच्या हळव्या आणि निर्मळ मनाचे रहस्य या संस्कारांमध्ये दडलेले होते.
‘श्याम’चे ‘साने गुरुजी’ होण्यापर्यंतचा प्रवास
पुण्यातील नूतन मराठी विद्यालय आणि त्यानंतर सर परशुरामभाऊ (स. प.) महाविद्यालयात (१९१८-१९२२) त्यांनी शिक्षण घेतले. याच काळात लोकमान्य टिळकांच्या भाषणांनी त्यांच्या मनात राष्ट्रप्रेमाची ज्योत पेटवली. पुढील शिक्षणासाठी ते अमळनेरच्या तत्त्वज्ञान मंदिरात गेले आणि खानदेश हीच त्यांची कर्मभूमी बनली.
अमळनेर येथील प्रताप हायस्कूलमध्ये ते शिक्षक म्हणून रुजू झाले. त्यांच्याकडे शिक्षणशास्त्राची कोणतीही अधिकृत पदवी नसतानाही, त्यांच्या शिकवण्याच्या हातोटीमुळे आणि विद्यार्थ्यांवरील अलोट प्रेमामुळे ते मुलांचे लाडके ‘साने सर’ बनले.
छात्रालयात (वसतिगृहात) मुले जेव्हा खोली स्वच्छ करायचा कंटाळा करत, तेव्हा मुले शाळेत गेल्यावर गुरुजी स्वतः त्यांच्या खोल्या झाडून स्वच्छ करत असत. हे जेव्हा मुलांना कळले, तेव्हा त्यांना स्वतःची लाज वाटली आणि त्यांच्यात आपोआप शिस्त निर्माण झाली. आजारी पडलेल्या विद्यार्थ्यांची ते स्वतः आईसारखी सेवा करत असत. त्यांच्या या अपार वात्सल्यामुळेच विद्यार्थी त्यांना ‘साने गुरुजी’ म्हणून ओळखू लागले.
स्वातंत्र्यलढा आणि साहित्यिक योगदान
देशप्रेमाने भारावलेल्या गुरुजींनी २८ एप्रिल १९३० रोजी शिक्षकाच्या नोकरीचा राजीनामा दिला आणि स्वतःला पूर्णपणे स्वातंत्र्यलढ्यात झोकून दिले. त्यांनी गावोगावी जाऊन जनजागृती करण्यासाठी भाषणे देण्यास सुरुवात केली. यामुळे इंग्रजांनी त्यांच्यावर ‘राजद्रोहाचा’ आरोप ठेवून त्यांना अनेकदा अटक केली. आपल्या संपूर्ण आयुष्यात त्यांना ३ ते ४ वेळा कारावास भोगावा लागला.
पण गुरुजी कारागृहातही शांत बसले नाहीत. त्यांनी आपला पूर्ण वेळ लेखनासाठी दिला. त्यांनी आपल्या आयुष्यात जवळपास १२५ पेक्षा जास्त पुस्तके लिहिली.
-
धुळ्याच्या कारागृहात असताना त्यांची भेट आचार्य विनोबा भावे यांच्याशी झाली. विनोबांनी तिथे जे ‘गीता प्रवचने’ दिली, ती साने गुरुजींनीच अत्यंत श्रद्धेने शब्दबद्ध केली.
-
नाशिकच्या कारागृहात त्यांनी आपले सर्वात प्रसिद्ध पुस्तक ‘श्यामची आई’ लिहिले.
-
याच कारागृहात असलेल्या ‘ब्लेक’ नावाच्या ब्रिटिश जेलरवरही गुरुजींच्या व्यक्तिमत्त्वाचा इतका प्रभाव पडला की, तो त्यांच्याकडून चक्क मराठी शिकला आणि त्याने ‘श्यामची आई’ हे पुस्तकही वाचले. “साने गुरुजींसारखा सत्पुरुष कैदी मी माझ्या आयुष्यात पाहिला नाही,” अशी पावती त्या ब्रिटिश अधिकाऱ्याने दिली होती.
“जगात जे जे उत्तम आहे, ते मराठीत असावे,” असा त्यांचा अट्टहास असायचा. त्यामुळेच त्यांनी अनेक इतर भाषिक पुस्तकांचे मराठीत अनुवाद केले (उदा. गोड निबंध, पत्री, क्रांती, भारतीय संस्कृती).
शेवटचे दिवस आणि एक अपूर्ण स्वप्न
१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. पण स्वातंत्र्यानंतर देशात सत्तेसाठी आणि स्वार्थासाठी चाललेली राजकारण्यांची चढाओढ पाहून साने गुरुजींचे मन अत्यंत व्यथित झाले. “जगाला प्रेम अर्पावे” ही त्यांची शिकवण कुठेतरी मागे पडत आहे आणि लोक केवळ स्वतःच्याच स्वार्थाचा विचार करत आहेत, हे पाहून त्यांच्या संवेदनशील मनाला मोठा धक्का बसला.
ते नेहमी म्हणायचे, “मेणबत्तीसारखे स्वतः जळा आणि इतरांना प्रकाश द्या.” पण आजूबाजूची परिस्थिती त्यांच्या तत्त्वांशी जुळत नव्हती. अखेर, निराशेच्या अंधारात ११ जून १९५० रोजी या महान विभूतीने जगाचा निरोप घेतला.
आईचा वारसा जपणारा सुपुत्र
साने गुरुजींची कर्मभूमी खानदेश होती. जेव्हा ते पुण्यात वास्तव्यास असत, तेव्हा त्यांच्यासोबत खानदेशातील काही विद्यार्थीही राहात असत. मुले जेव्हा शाळा-कॉलेजमध्ये जायची, तेव्हा गुरुजी त्यांच्यासाठी स्वतः स्वयंपाक करत असत. एका हितचिंतकाने जेव्हा त्यांना विचारले, “तुम्ही हे काय करत आहात?” तेव्हा गुरुजींनी हसून उत्तर दिले, “मी यांची आई झालो आहे!”
Conclusion
स्वतःच्या आईने दिलेले संस्कार आयुष्यभर जपणारे आणि दुसऱ्यांसाठी ‘आई’ बनून वात्सल्य उधळणारे साने गुरुजी हे महाराष्ट्राला पडलेले एक सुंदर स्वप्न होते. त्यांच्या स्मृतीला आणि विचारांना विनम्र अभिवादन!
“खरा तो एकचि धर्म जगाला प्रेम अर्पावे।
प्रभूची लेकरे सारी, तयाला सर्वही प्यारी।
कुणा ना तुच्छ लेखावे, जगाला प्रेम अर्पावे।।”
Also Read
