शुक्र ग्रह (Venus): पृथ्वीचा ‘जुळा भाऊ’ ते एक धगधगता नरक | Information about Venus in Marathi
घराबाहेर शांत संध्याकाळी उभे असताना, पश्चिमेकडच्या आकाशात एक अतिशय तेजस्वी आणि स्थिर प्रकाश दिसतो. हजारो वर्षांपासून समुद्रप्रवासी या प्रकाशाचा वापर दिशा शोधण्यासाठी करत आहेत. हा तेजस्वी प्रकाश म्हणजे आपल्या सूर्यमालेतील सूर्यापासूनचा दुसरा ग्रह — शुक्र (Venus).
रोमन संस्कृतीत ‘व्हेनस’ला प्रेम आणि सौंदर्याची देवता मानले जाते. आकाशात दिसणाऱ्या त्याच्या मोहक सौंदर्यामुळे त्याला हे नाव मिळाले. पण या सौंदर्याच्या मागे एक अत्यंत भयानक जग दडलेले आहे. तिथे तापमान शेकडो डिग्रीपर्यंत पोहोचते, वातावरणात सल्फ्यूरिक ॲसिडचे ढग असतात आणि दाब पृथ्वीच्या ९२ पट जास्त असतो. चला तर मग, या रहस्यमय ग्रहाबद्दल सविस्तर जाणून घेऊया.
१. आकाशातील सर्वात तेजस्वी तारा
सूर्यापासून पृथ्वीचे अंतर सुमारे १४९.६ दशलक्ष किलोमीटर आहे, तर शुक्र सूर्यापासून १०८.२ दशलक्ष किलोमीटर अंतरावर आहे. पृथ्वीवरून पाहिल्यास चंद्रानंतर रात्रीच्या आकाशात दिसणारी सर्वात तेजस्वी वस्तू म्हणजे शुक्र ग्रह. त्याच्या या तेजस्वितेचे मुख्य कारण म्हणजे त्याचे वातावरण. शुक्राच्या घनदाट ढगांमध्ये सुमारे ७०% सूर्यप्रकाश परावर्तित होतो (Apparent Magnitude -4.9). सूर्यास्तानंतर पश्चिमेकडे दिसणारा ‘संध्याकाळचा तारा’ आणि सूर्योदयापूर्वी पूर्वेकडे दिसणारा ‘सकाळचा तारा’ हा खरंतर शुक्र ग्रहच आहे.
२. पृथ्वी आणि शुक्र: जुळे भाऊ-बहीण?
आकार, वजन आणि गुरुत्वाकर्षणाच्या बाबतीत शुक्र आणि पृथ्वी खूपच सारखे आहेत.
-
पृथ्वीचा व्यास १२,७४२ किमी आहे, तर शुक्राचा व्यास १२,१०४ किमी आहे (फरक फक्त ६३८ किमी).
-
शुक्राचे वस्तुमान (Mass) पृथ्वीच्या ८१% आणि गुरुत्वाकर्षण सुमारे ९०% आहे. म्हणजेच जर तुमचे वजन पृथ्वीवर ६० किलो असेल, तर शुक्रावर ते ५४ किलो भरेल. दोन्ही ग्रहांचा जन्म ४.६ अब्ज वर्षांपूर्वी एकाच वेळी झाला. म्हणूनच शुक्राला पृथ्वीचा ‘जुळा भाऊ किंवा बहीण’ म्हटले जाते. पण यापलीकडे त्यांच्यात काहीही साम्य नाही!
३. वेळेचे विचित्र गणित: जिथे ‘दिवस’ हा ‘वर्षापेक्षा’ मोठा असतो!
शुक्राची स्वतःभोवती आणि सूर्याभोवती फिरण्याची गती खूपच वेगळी आणि आश्चर्यकारक आहे.
-
शुक्राला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी (१ वर्ष) २२५ पृथ्वी दिवस लागतात.
-
पण स्वतःभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी (१ दिवस) तब्बल २४३ पृथ्वी दिवस लागतात!
-
म्हणजेच, शुक्रावरील एक दिवस त्याच्या संपूर्ण वर्षापेक्षा मोठा असतो.
दुसरी सर्वात विचित्र गोष्ट म्हणजे शुक्र ग्रह इतर ग्रहांच्या उलट दिशेने फिरतो (Retrograde Rotation). पृथ्वीवर सूर्य पूर्वेला उगवतो आणि पश्चिमेला मावळतो. पण शुक्रावर सूर्य पश्चिमेकडून उगवतो आणि पूर्वेकडे मावळतो.
४. भयानक वातावरण आणि अनियंत्रित ‘ग्रीनहाऊस इफेक्ट’
बुध ग्रह सूर्याच्या सर्वात जवळ असूनही, सूर्यमालेतील सर्वात उष्ण ग्रह ‘शुक्र’ आहे. तिथे नेहमी सुमारे ४६० ते ४७० अंश सेल्सिअस इतकी प्रचंड उष्णता असते. या तापमानात शिसे (Lead) आणि कथील (Tin) सारखे धातू सहज वितळतात.
याचे मुख्य कारण म्हणजे तिथले वातावरण, जे ९६.५% कार्बन डायऑक्साइड आणि ३.५% नायट्रोजनने बनलेले आहे. तिथे ऑक्सिजन अजिबात नाही. कार्बन डायऑक्साइडमुळे तिथे प्रचंड ‘ग्रीनहाऊस इफेक्ट’ (Greenhouse Effect) तयार झाला आहे. उष्णता आत येते पण बाहेर जाऊ शकत नाही.
तसेच, शुक्रावरील वातावरणाचा दाब पृथ्वीच्या तब्बल ९२ पट जास्त आहे. हा दाब इतका प्रचंड आहे की जणू तुम्ही पृथ्वीवर महासागरात ९०० मीटर खोल पाण्याखाली आहात! शुक्राच्या ढगांमध्ये पाणी नसून अतिशय जळजळीत ‘सल्फ्यूरिक ॲसिड’चे (Sulfuric Acid) थेंब असतात.
५. रडारमधून दिसलेला खऱ्या शुक्राचा पृष्ठभाग
शुक्रावरील दाट ढगांमुळे तिथला पृष्ठभाग साध्या दुर्बिणीतून कधीच दिसत नाही. शास्त्रज्ञांनी रडार (Radar) तंत्रज्ञानाचा वापर करून ढगांच्या आरपार पाहिले आणि तिथे एक वेगळेच जग उलगडले:
-
शुक्राच्या ७०% भागावर काळ्या बेसाल्ट दगडांची ज्वालामुखी पठारे आहेत.
-
तिथे ‘इस्टर टेरा’ आणि ‘अफ्रॉडाईट टेरा’ नावाची दोन मोठी खंडे आहेत.
-
इस्टर टेरामध्ये ‘मॅक्सवेल मॉन्टेस’ ही ११ किलोमीटर उंच पर्वतरांग आहे (जी आपल्या माउंट एव्हरेस्टपेक्षाही उंच आहे).
-
विषुववृत्ताजवळ ‘माट मॉन्स’ नावाचा ८ किलोमीटर उंच सक्रिय ज्वालामुखी आहे.
६. ऐतिहासिक अंतराळ मोहिमा (Soviet & NASA)
या धगधगत्या नरकात मानवाने आपले तंत्रज्ञान पाठवण्याचे धाडस केले आहे:
-
सोव्हिएत युनियनच्या वेनेरा मोहिमा (Venera Missions): १९६१ ते १९८४ दरम्यान रशियाने अनेक मोहिमा केल्या. १९७० मध्ये ‘वेनेरा ७’ हा दुसऱ्या ग्रहावर उतरणारा पहिला मानवनिर्मित अंतराळयान ठरला. ‘वेनेरा १३’ या अत्यंत मजबूत यानाने तिथे उतरून रंगीत फोटो पाठवले, पण ते प्रचंड दाब आणि उष्णतेमुळे फक्त १२७ मिनिटेच टिकू शकले.
-
नासाचे मॅजेलान मिशन (Magellan): १९९० ते १९९४ दरम्यान नासाच्या या मिशनने रडारचा वापर करून शुक्राच्या पृष्ठभागाचा ९८% अचूक नकाशा तयार केला.
सप्टेंबर २०२० मध्ये शुक्राच्या ढगांमध्ये ‘फॉस्फिन’ (Phosphine) गॅस सापडल्याने खळबळ उडाली होती, कारण पृथ्वीवर हा वायू सूक्ष्मजीवांमुळे तयार होतो. तिथे जीवसृष्टी आहे की नाही, हे अद्याप सिद्ध झालेले नाही.
७. भविष्यातील मोहिमा आणि भारताचे ‘शुक्रयान-१’
२०३० च्या दशकात शुक्राकडे अनेक मोहिमा पाठवल्या जाणार आहेत. नासाची DAVINCI आणि VERITAS मोहीम, युरोपियन स्पेस एजन्सीचे EnVision मिशन आणि ISRO ची महत्त्वाकांक्षी ‘शुक्रयान-१’ (Shukrayaan-1) मोहीम या अनुत्तरित प्रश्नांची उत्तरे शोधतील.
निष्कर्ष: पृथ्वीसाठी एक मोठा इशारा
काही शास्त्रज्ञांच्या मते, अब्जावधी वर्षांपूर्वी शुक्रावरही पृथ्वीसारखे नद्या आणि राहण्यायोग्य वातावरण असावे. पण ‘अनियंत्रित हरितगृह प्रभावामुळे’ (Runaway Greenhouse Effect) तिथली सगळी परिस्थिती बदलली आणि पाण्याचे रूपांतर वाफेत होऊन तो ग्रह कोरडा पडला.
आज पृथ्वीवरही कार्बन डायऑक्साइड वाढत आहे. हा ग्रह आम्हापासून लाखो किलोमीटर दूर असला तरी, तो आज पृथ्वीचा आरसा बनला आहे. शुक्राची परिस्थिती आपल्याला एकच गंभीर प्रश्न विचारते — आपण आपल्या पृथ्वीला कुठे घेऊन चाललो आहोत?
Also Read
